تحليل برنامه ي گـل های رنـگارنـگ 522 (ابـوعـطـا و شور)

اثري جاودانه از موسيقي فاخر ايراني با هنرنمايي دو استاد بزرگ آواز: گلپا و ايرج

به درخواست دوستان و خوانندگان بسيار ارجمند اين وبلاگ (وبلاگ رسمي استاد ايرج) در خصوص تحليل ها توضيحات بيشتري را ارائه مي دهم. اميدوارم مورد توجه قرار گيرد.

ابوعطا يكي از نغمه هاي دستگاه شور مي باشد كه گامش با آن يكي است و تنها اختلاف آن با شور در توقف مكرر روي درجه چهارم (نت شاهد) و درجه دوم (نت ايست) است. بنابراين نت شاهد و محسوس آن در درجه ي دوم دستگاه شور قرار دارد. درجه دوم دستگاه شور داراي ربع پرده است و در نتيجه آواز ابوعطا در بعضي مواقع از درآمد به دستگاه نوا نزديك مي شود. رگه هايي از اندوه و حزن را مي توان در اين آواز يافت. در بين آوازخوانان اين آواز بيش از همه نزديك به فرهنگ عاميانه و محله اي مردم است. گاهي آوازهايي در ابوعطا خوانده شده اند كه براي زبان حال مردم كوچه و بازار ملموس تر بوده است. اما در عين اندوهناكي، گوشه هاي مفرح و نشاط آوري نيز در اين آواز وجود دارند (همانطور كه در نغمه ي دشتي- بدون ذكر منبع- يادآوري مي كنم كه يكي از آوازخوانان مهم و بسيار مطرح كشورمان در بحثي راجع به آواز دشتي در جايي به كرات تكرار كرده اند كه اين آواز صرفا غمگين و پر از سوز و گداز است كه اين موضوع واقعيت ندارد و علي رغم غلبه و برتري اندوه و سوز و گداز در آواز دشتي، اين آواز گنجايش نكويي از آوازها و ترانه هاي شاد و پرشور دارد). گوشه سيَخي ابوعطا مخصوصا در حالت ضربي داراي هيجاني است كه شنونده را سخت تحت تاثير قرار مي دهد و در نتيجه به قول استاد معروفي اميدواري را در شنونده بيشتر مي كند. در قسمت اول آواز كه با اجراي استاد گلپا تقديم مي شود، اين استاد برجسته ي آواز يكي از درخشان ترين و مهم ترين اجراهاي آوازي تاريخ موسيقي ايراني را ارائه مي كنند. ايشان در اين آواز از گوشه ي معروف حجاز در بيشتر بخش ها و تحريرهايشان استفاده مي كنند. به دليل اهميت گوشه ي حجاز در آواز ابوعطا مختصري در باره ي آن عرض مي كنم: گوشه حجاز ابوعطا قرابت و نزديكي شگفت انگيزي با آواز و نغمه ي دشتي دارد. اين نزديكي با گوشه هاي بسيار زيباي غزال و نهفت دستگاه بسيار شنيدني نوا هم آشكار مي شود (اجراي واقعا بي نظير و استثنايي آلبوم نوا-مركب خواني استاد شجريان و حتي گشت زني هاي استادانه ي شجريان در آلبوم شنيدني و بي همتاي دود عود در گوشه هاي نوا-مخصوصا گوشه هاي نهفت و گردانيه نمونه هاي بارزي از اين دست هستند). در اينجا بايد بگويم كه گوشه ي چهارباغ اين آواز هم جالب است: انگار خواننده دارد شنونده را پند و اندرز مي دهد! در صورت اجراي موسيقي به حالت ضربي، حتي نشاط و فرح انگيزي همايون و ماهور را نيز مي تواند در شنونده به وجود آورد. در هر صورت، گوشه ی حجاز از مقام های تابع یا فرعی اين آواز به شمار می رود که وابستگی ریشه ی آن به سرزمین حجاز عربستان می باشد. با توجه به حزن و اندوهی که در آوازهای عربی مخصوصا در سده های گذشته وجود داشته، می شود حدس زد که این گوشه می توانسته اند گوشه ای غمگین باشند. البته در گذشته گوشه حجاز یا نهفت اهمیتی بسیار بیشتر از امروز داشت و نیازی به فرود آمدن در مقامی دیگر نداشته است.

گوشه هاي مهم آواز ابوعطا عبارتند از: ابوعطا، امیری، گنج سوخته، ده ناصری، میگلی، بهجت افزا، مجلسی، لیلی و مجنون، هزار دستان، زیرکش، حجاز، حیاتی، جغتایی، رهاوندی، شیرین بیان، کرد بیات، گل ملیح، کوچه باغی، محیر ، امیر، خانی، حجاز مصری، کشته و مرده، چهارباغ یا چهارپاره، یتیمک، رامکلی (1)، رامکلی (2)، گبری (1)، گبری (2)،  حسن موسی، پهلوی، عشاق، شهر آشوب، مهرگانی، نغمه باربد، شهناز، سلمک، و مثنوی ابوعطا.

1) تحليل آواز استاد:گلپا    

مقدمه ابو عطا در ریتم۶/۸

اي همه هستي من مال تو جان و دلم بسته پيمان تو

درآمد ابوعطا

تحریر حجاز          

اوج حجاز

گر به سرحد جنونم کشد این دل دیوانه به خونم کشد (حجاز)

ای که به دام تو اسیرم اسیر لذت دیوانگی از من مگیر (حجاز)

تحریر حجاز

تحریر حاجي حسني و فرود

اشاره به درآمد سه گاه و فرود به شور (نکته: دستگاه شور 5 زیر مجموعه داردکه به ترتیب فواصل عبارت اند از 1ـ بیات ترک 2ـ افشاری 3ـ ابوعطا 4ـ دشتی 5ـ کرد بیات یا بیات کرد .لذا هر وقت هر یک از این 5 آواز را اجرا می کنند، معمولا در آخر به دستگاه مادر (شور) فرود می آیند).

ادامه برنامه با شروع زیبای سه تار در دستگاه شور

2) تحليل آواز استاد ایرج در دستگاه شور: (با توجه به اينكه در خصوص دستگاه شور به دفعات توضيح داده ام، در اينجا فقط به تحليل آواز مي پردازم).

درآمد شور با تحریر

شعر: دیشب تو را به ما سر مهرو وفا نبود        آن گرمی ومحبت وشوروصفا نبود

درآمد شور

ادامه آواز با تحریر استثنايي مسلسلی

شعر: بیگانه وار می نگریستی به چشم من

اشاره زيبا به گوشه ي خسرو و شیرین

در چشـم ما مـگر نگه آشـنا نبـود

گوشه ابوعطا و اشاره به اوج حجاز

تحریر گوشه سلمک

چهار مضراب سلمک و اشاره به گوشه ي شنيدني قرچه با همراهي سه تار

تحریر قرچه به صورت مسلسلی وفرود به شور سلمک و فرود از سلمک به خود شور (نکته: گوشه سلمک درواقع یک شور دیگری است که از شور اصلی گرفته می شود و با فاصله پنجم از شور اصلی اجرا می شود و چون بعد از سلمک گوشه های قرچه ـ رضوی ـ حسینی وجود دارند، لذا برای فرود به شور اصلی ابتدا باید به شور سلمک فرود آمد تا بتوان به شور اصلی فرود برگشت. مثال: در شور sol گوشه سلمك از نتre  شروع می شود (یعنی از شورsol  شور دیگری با نت شاهدre  می گیریم).

دانلود گل هاي رنگارنگ شماره 522 از اینجا با تشكر هميشگي از آقاي سیاوش صالحی براي دانلود

تحليل برنامه موسيقي ايراني:

(اجراي آواز در دستگاه همايون)

اثري از استاد ايرج

1) درآمدي بر دستگاه زيباي همایون:

دستگاه همايون را قبلا توضيح داده ام. اين دستگاه که يكي از هفت دستگاه اصلي موسيقي ايراني به روايت ميرزا عبدالله است، حالت عرفاني ويژه اي دارد. ويژگي هاي يك انسان كامل از قبیل قدرت اندیشه را می توان در لابلای این دستگاه آوازی زیبا یافت. بداهه نوازي كه اولين اصل موسيقي ايراني است در درآمدهاي اين دستگاه به خوبي قابل اجراست و نوازنده ي توانا و آگاه به موسيقي رديف و همچنين با تكنيك مي تواند به مدت زمان طولاني در درآمدهاي دستگاه همايون بداهه نوازي كند، بدون آنكه ملودي تكراري در نوازندگي او پيدا شود. بعضي از گوشه هاي محلي موسيقي نواحي و مقامي ايران وارد اين دستگاه شده اند که می توان به گوشه های بختياري و گوشه ی دزفولي اشاره کرد. مهم ترین گوشه های این دستگاه عبارتند از: همایون، باوی، مخالفک، موالیان، بختیاری، چکاوک، بسته نگار، موالیان، راک کشمیر، بیداد، نی داود، شاه پسندی، بویر احمدی، ضربی بویر احمدی، نهفت نفیر، ضربی نفیر، شوشتری، ابراهیمی، باغ اردشیر، دزفولی، شاهین، نصیرخانی، کین سیاوش، ماه رضایی، تنگستانی، گنج باد آورد، سوز و گداز، شمعونی، لیلی و مجنون، جامه دران،  منصوری، حدی، کهگیلویه، چنگی، آذرندی، مثنوی شوشتری، دشتی ارژن. گام های دستگاه همایون از اختلاط گام کوچک و گام شور به وجود می آیند، یعنی گام بزرگی که هم نت پنجم آن نیم پرده زیاد شود و هم نت چهارم آن نیم پرده افزون گردد، گام همايون را تشکیل می دهند. نغمه های دستگاه همایون عبارتند از: درآمد، چکاوک، لیلی و مجنون، شوشتری، طرز، نی داود، بیداد، بیات راجه (راجع)، رازو نیاز، شوشتری، بختیاری و مخالف.

اما ویژگی های آوازی منحصر به فرد استاد ایرج مخصوصا در اجرای قطعاتی از دستگاه زیبای همایون در این برنامه و ساير برنامه هاي همايون که نشانگر اوج استادی یک آوازخوان تراز اول می باشند،  به طور خلاصه عبارتند از: 1) آشنا بودن ایشان با ادبيات فارسي و مأنوس بودن با شعر، 2) مناسب خواني، 3) بيان صحيح شعر و تكلم واضح كلمات و جملات و درك مفهوم شعر انتخاب شده به نحوی که حتی کودکان هم به خاطر وضوح اجرای استاد می توانند شعرها را بفهمند، 4) انتخاب شعر مناسب از لحاظ عروضي و بافت دروني شعر، براي آواز مورد نظر، 5) بكارگيري تحريرها در جاي مناسب خود (تحريرها وكشش ها در وسط كلمه يا وسط جمله نیست طوري كه كلمه و يا جمله به دو پاره شود و مفهوم شعراز دست برود)، 6) پرهيز از شتاب كردن در تحويل شعر به هنگام آواز خواني، 7) آشنایی کامل با ضرب و اصول ريتم و اجرا نمودن قسمتي از آواز به صورت ضربي، صرف خارج شدن از حالت يكنواختي و كسل كننده ای که گاهی برخی آوازخوانان در حین اجرا به آواز می دهند! 8) داشتن شناخت از نوع (جنس) و وسعت (حدود) صداي خود (بدين صورت كه ایشان کاملا می دانند كه از چه مايه اي آواز را شروع كرده و در كجا ختم نمايند). افزون نمایید بر این خصیصه ها، تونالیتی و وسعت صدای بی همتای استاد را و نیز تسلط کم نظیر بر گوشه ها و تحریرها...

2) تحليل برنامه موسيقي ايراني همايون

 با هنرنمايي: استاد ايرج

 اجراي: اركستر برنامه سوم

و با همكاري استادان: همايون خرم-لطف الله مجد-حسن ناهيد-مجيد نجاحي-محمود رحماني پور-و همدانيان

 مقدمه همايون  (در ريتم 4/4)

 آغاز درآمد همايون با تحرير

شعر:

تو كه يك گوشه چشمت غم عالم ببرد

                                       حيف باشد كه تو باشي و مرا غم ببرد                     (درآمد)

شعر:

جان فداي دل ديوانه كه هر شب بَرِ توست

                                       كاش جاويد بدان كوي مرا هم  ببرد                   (درآمد دوم)

تحرير

چهار مضراب در ريتم 8/6

 دو نوازي و سپس آغاز گوشه مهم بيداد با تكنوازي تار  

 درآمد گوشه زيباي بيداد با آواز

 شعر:

جان فداي دل ديوانه كه هر شب َبرِ توست

                                       كاش جاويد بدان كوي مرا هم  ببرد                      (بيداد)

 تحرير استثنايي در گوشه بيداد (يك اكتاو بالاتر و فرود به همايون)

 شعر:

نيست ديگر به خرابات خرابي چون من

                                    باز خواهي كه مرا سيل  دما دم  ببرد                       (درآمد)

 تحرير پاياني همايون و فرود

رنگ و چهار مضراب

در ريتم 8/6 (رنگ قطعه اي ريتميك مي باشد كه اكثرا" در پايان هر برنامه اجرا مي كنند و معمولا" در ريتم 8/6 و 16/6 اجرا مي شود).

 تكنوازي تار در دستگاه سه گاه (كه البته در اين برنامه جالب به نظر مي رسد).

دانلود آواز:

با سپاس از آقاي سیاوش صالحی براي دانلود. 

آواز همايون - شوشتري

اثري از: استاد ايرج

آلبوم گل هاي شماره 6 – روي الف (گل هاي تازه شماره 74)

در يكي از تحليل هاي پيشين به عرض رساندم كه دستگاه همایون که يكي از هفت دستگاه اصلي موسيقي ايراني به روايت ميرزا عبدالله است در مقايسه با اغلب آوازها، حالت عرفاني ويژه اي دارد. ويژگي هاي يك انسان كامل از قبیل قدرت اندیشه را می توان در لابلای این دستگاه آوازی زیبا یافت. بداهه نوازي كه اولين اصل موسيقي ايراني است در درآمدهاي اين دستگاه به خوبي قابل اجراست و نوازنده ي توانا و آگاه به موسيقي رديف و همچنين با تكنيك مي تواند به مدت زمان طولاني در درآمدهاي دستگاه همايون بداهه نوازي كند، بدون آنكه ملودي تكراري در نوازندگي او پيدا شود. بعضي از گوشه هاي محلي موسيقي نواحي ايران وارد اين دستگاه شده اند که می توان به گوشه ی بختياري و گوشه ی دزفولي اشاره کرد. حالت اين دستگاه ضمن اينكه به تناسب نام خود، بسيار شاهانه، اشرافي و باوقار است، زمينه ساز اجراي بسياري از لالايي‌ها و زمزمه‌هاي متداول در نقاط مختلف ايران بوده است. همچنين از نغمه‌هاي اين دستگاه در موسيقي زورخانه نيز استفاده مي‌شود. آواز بيات اصفهان، كه يكي از مهم ترين آوازهاي موسيقي ايراني است و شباهت هايي به گام مينور فرنگي دارد، نيز از متعلقات اين دستگاه است. همينطور گوشه شوشتري كه گاهي به‌عنوان يك آواز مستقل اجرا مي‌شود، از نغمه هاي بسيار زيباي همايون است. گوشه بختياري در واقع همان است كه همه آن را به عنوان لالايي آن شنيده‌اند. گوشه‌هاي مهم اين دستگاه عبارتند از: چکاوک، بسته نگار،  موالیان،  راک کشمیر، بیداد، نی داود، شاه پسندی،  بویر احمدی، ضربی بویر احمدی،  نهفت  نفیر، ضربی نفیر،  شوشتری، ابراهیمی،  باغ اردشیر،  دزفولی، شاهین، نصیرخانی،  کین سیاوش،  ماه رضایی،  تنگستانی، گنج باد آورد،  سوز و گداز،  شمعونی،  لیلی و مجنون ، جامه دران،  منصوری،  حدی، کهگیلویه، چنگی،  آذرندی،  مثنوی شوشتری، دشتی ارژن، مخالفک، و باوي.

 در ارتباط با آواز همايون شوشتري اجراي استاد ايرج بايد يادآوري كنم كه با بررسي اي كه در خصوص اجراي اين آواز توسط خوانندگان مختلف انجام داده ام، به اين نتيجه رسيده ام كه آواز استاد ايرج (مخصوصا شاهكار ايشان و شاهكار بي بديل موسيقي آوازي ايران: برگ سبز شماره 168) واقعا زيباترين و كامل ترين اجراي آوازي اين دستگاه و نغمه تاكنون به شمار مي رود.‌

                                     اميدوارم اين تحليل نيز مورد توجه قرار گيرد.

                                 روی اول گلهای  تازه 74 (هواي بهار)

                                        در آواز همايون شوشتری

 با همكاري استادان:

ايرج

پرويز ياحقي، اميرناصر افتتاح، و جليل شهناز

شعر: فريدون مشيري

گوينده: آذر پژوهش

صدابردار: محمد جهانفرد

1ـ مقدمه شوشتری در ریتم 6/8 در ادامه تبدیل به چهار مضراب

 2ـ شعر:  هوا هوای بهار است و باده باده ناب

                      به خنده خنده بنوشید جرعه جرعه شراب                

(درآمد شوشتری)

 3ـ شعر:  در این پیاله ندانم چه ریختی ای دوست

                       چه خوش به جان هم افتادند آتش و آب                          

(ادامه درآمد)

 4ـ شعر:  تحریر گوشه منصوری

 5ـ شعر:  بنفشه موی من ای آفتاب صبح بهار                                        (منصوری)

                            مرا به جامی از این آب آتشین دریاب                      

(زابل-منصوری)

 نکته: منصوری گوشه مشترک بین چهار گاه و همایون و شوشتری می باشد

 6ـ شعر:  گل امید من امشب شکفته در بر من

                      بیا و یک نفس ای چشم سرنوشت به خواب  

(ادامه زابل منصوری و فرود)

 7ـ قطعه پایانی رنگ زیبایی است در ریتم 6/8

با سپاس هميشگي از آقاي آقای سیاوش صالحی براي دانلود

 دانلود آواز