تحليل برنامه برگ سبز شماره 130

اثري از استاد اكبر گلپايگاني

با همكاري استادان:

مرتضی خان محجوبی (پیانو)

احمد عبادی (سه تار)

حسن کسایی (نی)

اشعار : عطار، جامی، اشراق اصفهانی، اهلی شیرازی، عراقی

هم نواز آواز: استاد مرتضی محجوبی

غزل آواز: فخرالدین ابراهیم عراقی

گوینده: بانو روشنـک

دستگاه: ماهور

تکنوازی درآمد ماهور

(سه تار استاد احمد عبادی)

چهار مضراب در گوشه هایی از ماهور شامل گشایش، داد، حصار، شکسته، فرود، (نی)

چهار مضراب درآمد ماهور (پیانو استاد محجوبي)

شعر:

همه شب برآستانت شده کار من گدایی

به خدا که این گدایی ندهم به پادشاهی

درآمد

شعر:

در گلستان چشمم زچه رو همیشه باز است

به امید آنکه شاید به چشم من درآیی

مصراع اول اشاره به دلکش مصراع دوم فرود

شعر:

به کدام مذهب است این به کدام ملت است این

بکشند عاشقی را که تو عاشقم چرایی

مصراع اول گشایش، مصراع دوم در بار اول شکسته در بار دوم فرود

شعر:

سر برگ گل ندارم زچه رو روم به گلشن 

که شنیده ام زگل ها همه بوی بی وفایی

مصراع اول دلکش مصراع دوم قرچه

شعر:

به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند

که تو در برون چه کردی که درون خانه آیی

قرچه

تحریر قرچه

شعر:

در دیر می زدم من که ندا ز در درآمد

که درآ درآ عراقی که تو هم از آن مایی

مصراع اول اشاره به رضوی مصراع دوم فرود به درآمد

تكرار گوشه هاي رضوي و قرچه و فرود

 دانلود آواز

آپلود آواز: علي شريفي

استاد ميرزا عبدالله خان دوامي چهارگاه را يكي از هفت دستگاه اصلي رديف موسيقي ايران مي داند. چهارگاه دستگاهي است بسيار زيبا كه مي توان اذعان داشت روح فرهنگ ايراني در اين دستگاه دميده شده است. روح سلحشوري و جنگاوري با دشمن از ويژگي هاي ايرانيان باستان بوده كه بيشتر موسيقيدانان ايران اين خصيصه را در دستگاه آوازي چهارگاه متبلور مي دانند. گوشه ي زابل تمنايي است از عاشق به معشوق و گوشه ي منصوري شايد گلايه ي عاشق است از معشوق. از نظر تئوري و علمي هم هرگاه درجات دوم و ششم گام بزرگ ماهور ربع پرده كم شود، ماهور به چهارگاه تغيير ملودي مي دهد. درجات تونيك ماهور و چهارگاه يكي است و چهارگاه همانند دستگاه زيباي ماهور از دو دانگ مساوي و يك پرده ميان دانگ تشكيل شده است. برخي از گوشه هاي چهارگاه با گوشه هاي دستگاه سه گاه مشترك است كه مي توان به زابل، مويه، مخالف، هدي، پهلوي، رجز، حصار و منصوري اشاره كرد (البته گوشه ي منصوري قابل اجرا در دستگاه همايون نيز مي باشد). دليل آن نيز اين است كه چهارگاه نزديكي ملوديك به دستگاه سه گاه دارد و گوشه هاي آنها در بيشتر موارد اسامي مشترك دارند. در اين دستگاه آثار جاودانه اي از استادان برتر آواز ايران به يادگار مانده كه من خود به شخصه آثار استاد ايرج، گلپا، ، بنان، قوامي، خوانساري، شجريان، و شهرام ناظري را بسيار مي پسندم. استاد شجريان در كتاب هزار گلخانه ي آواز (به قلم كاظم مطلق و مهدي عابديني) و نيز در كتاب راز مانا اظهار مي دارند كه چهارگاه از نظر دشواري اجراي آواز از راست پنجگاه نيز مشكل تر است كه بياني بسيار علمي و صحيح مي باشد. اجراهاي آوازي استاد بي مانند و افسانه اي آواز ايران: ايرج در دستگاه چهارگاه يكي از يكي زيباتر و ماهرانه تر است. در اين مطلب يكي از برنامه هاي ايشان را مورد تحليل قرار مي دهيم.

گل هاي رنگارنگ

برنامه شماره 464

با همكاري استادان:

ايرج

فرهنگ شريف

حبيب الله بديعي

و سيما بينا

آهنگ چهارگاه از: استاد نصرالله زرین پنجه

تنظیم آهنگ از: استاد جواد معروفی

اشعار از: میرزا حبیب اصفهانی، حالتی ترکمان، حافظ، ایران الدوله جنت

ترانه سرا: سیمین بهبهانی

گوینده: آذرپژوهش

درآمد منصوري

ايرج كه به حق استاد مدولاسيون و مركب خواني است، در اين آواز به طرز ماهرانه اي درآمد را از گوشه ي زيبا و در عين حال سخت منصوري آغاز مي كند كه جزو گوشه هايي است كه در فاصله ي اكتاو نت هشتم قرار مي گيرد).

شعر:

خوش تر ز عيش و صحبت باغ و بهار نيست          

ساقي كجاست زين سبب انتظار چيست

(گوشه ي دشوار منصوري)

 شعر:

هر وقت خوش كه دست دهد مغتنم شمار         

كس را وقوف نيست كه انجام كار چيست

(زابل: زابل از فاصله سوم چهارگاه شروع می شود. مثال: اگرچهارگاه اجرايي چهارگاه روي نت DO باشد (یعنی نت شاهد چهارگاه DO می باشد، در این صورت نت شاهد زابل  MI خواهد بود).

تحرير مويه

فرود مجدد به گوشه ي دشوار منصوري

دانلود آواز:

آپلود آواز: همکار محترم وبلاگ فرهاد رحیمی

+++++++

خبرهاي جديد:

۱- استاد ايرج در كمال صحت و سلامت به سر مي برند و آلبوم جديد استاد به نام "سنگ صبور" منتشر شد. این آلبوم نشانگر توانایی های منحصر به فرد استاد ایرج در اجرای ردیف های آوازی با ۷۸ سال سن می باشد.

۲- به زودي آلبومي از یکی از شاگردان بسيار ارزنده  استاد ايرج به نام آقاي رضا پهلواني (با نام مستعار و زيباي تورج) منتشر خواهد شد.

با تبریک عید نوروز به دوستداران موسیقی اصیل و فاخر ایرانی:

۱- تحليل برنامه گل های رنگارنگ

شماره 491 b

اثري تكرار نشدني از استاد ايرج

آهنگ: ماهور از مهدی خالدی

شعر ترانه از: تسلی شیرازی

با همكاري هنرمندان: بانو سیما بینا و استاد گلپا (تحليل فقط مختص به آواز ايرج مي باشد)، همایون خرم، فرهنگ شریف، فریدون حافظی و جهانگیر ملک

اشعار متن برنامه از: امینای نجفی، اهلی شیرازی، ایرج میرزا ، بی کس، شیخ بهایی، ترکمان، بهجت شیرازی و اشرف

غزل آواز از: حافظ و سعدی

گوینده: آذر پژوهش

آغاز برنامه با ريتم مقدمه ماهور

چهار مضراب ویلن

درآمد ماهور (تحریر)، (ماهور چپ یا به عبارت علمی تر ماهورمعروف به (fa

 شعر:

بالا بلند عشوه گر نقش باز من

کوتاه کرد قصه زهد دراز من

(درآمد اول)

تحریر مسلسلی

شعر:

دیدی دلا که آخرپیری وزهد عشق

با من چه کرد دیده معشوقه باز من

(گوشه ي شکسته)

تحریر شکسته در پرده ي بالا يا اوج

شعر:

بر خود چو شمع خنده زنان گریه می کنم

تا با تو سنگ دل چه کند سوز و ساز من

(فرود به ماهور)

تکرار مقدمه

تصنیف ماهور(سیما بینا)

دانلود برنامه گل هاي رنگارنگ شماره- 491b

آپلود آواز از همکار محترم وبلاگ: سیاوش صالحی

****************************************************

۲- اشاره:

مطلب زير را آقاي ممتاز واحد (پژوهشگر موسيقي) نوشته و به بنده ارسال كرده اند. ضمن تشكر از ايشان اين مطلب را در وبلاگ قرار مي دهم تا خوانندگان گرانسنگ و دوستداران صداي بي مانند استاد ايرج از آن استفاده كنند.

(فلاورز)

با سلام و درود بی کران و تبریک سال نو و جشن نوروز خدمت یکایک شما عزیزان فرهیخته. بر آن شدم به سبب سال جدید مطلبی را خدمت شما عزیزان تقدیم نمایم.البته خاطر نشان می سازد که در  این مقاله هیچ مطلب جدید وبدیعی در مورد استاد ایرج دیده نمی شود زیرا که سردبیر صاحب اندیشه و صاحبنظر این وبلاگ وزین به قدری مطالب تخصصی و سطح بالا – نه تنها در مورد استاد ایرج بلکه در مورد سایر بزرگان موسیقی ایران -  نگاشته اند که به دور از هرگونه تواضع وفروتنی کلیشه ای، مطلب بنده در برابر آن مقالات هیچ است.( نمونه بارز آن مقاله ای است به نام "گلپا،نجوای خوش مردم زمانه" که در مجله  موسیقی قرن 21 به صورت مشترک توسط سردبیر محترم این وبلاگ (فلاورز بزرگوار) و سردبیر محترم وبلاگ رسمی استاد گلپا (دوست عزیز و مهربانم جناب فرهاد رحیمی) نگاشته و به چاپ رسیده است که البته به دلیل بی دقتی و قصور آن مجله به نام بنده کمترین چاپ شده است !،این مجله هم اینک در دکه روزنامه فروشی هاست). تنها نکته حائز اهمیت این مقاله این است که پس از سی سال نام یکی از دردانه ها و نازنینان ملک هنر ایران، در قالب مقاله ای مستقل در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و اینجانب سپاس و شکر به درگاه  یزدان می کنم که لااقل در مدت همکاری با آن روزنامه (اطلاعات) نام چندین نفرازاین بزرگان تکرارناپذیر را( مانند استاد عبدالوهاب شهیدی ، استاد فرهنگ شریف ،استاد مجید نجاحی و...) که به دلایل واهی و نامعلوم در این سی سال نامی از آنها برده نشده بود را مورد بحث وبررسی قرار دادم.البته در صدد چاپ مطلبی در مورد استاد اکبر گلپایگانی هم بودم که با هزار مصیبت به مرحله صفحه آرایی هم رسید ولی در دقیقه نود توسط مدیر مسئول آن روزنامه از صفحه خارج شد و بنده هم فعلا"با آن روزنامه قطع رابطه کرده و طی نامه ای در وبلاگ رسمی استاد گلپا (با لطف سردبیر فهیمش جناب فرهاد خان رحیمی) به افشای این مساله پرداختم. مع الوصف،این مقاله را خدمت شما تقدیم کرده و از ایزد منان برای سکاندار مکتب عاشقی استاد ایرج و خانواده بزرگوارشان،سردبیر محترم و بزرگوار و تمامی خوانندگان فهیم و فرهیخته این وبلاگ وزین سلامتی ،دل خوش و توفیق روزافزون خواستارم.

 خاک پای اهل هنر: محمدرضا ممتازواحد

 ايـرج و طـنين خـاطـره‌ها

محمدرضا ممتازواحد

پس از عصر صفويه و فروپاشي نظام موسيقي ايران از مقامي به رديف دستگاهي، در سلسلة قاجار آواز ايراني مسير ديگري يافت و آوازخوانان در دو گروه كلاسيك و مذهبي به فراخور سبك كاري خويش آواز مي‌‌خواندند تا سلسلة پهلوي و آغاز دوران تجدد در موسيقي ايران كه تاحدي با آنچه در قبل (عصر قاجار) اجرا مي‌‌شد از نظر شيوه اجرا و به لحاظ كمي و كيفي تغيير پيدا كرد. (البته ورود دستگاه‌هاي ضبط صدا و تاسيس رسانة راديو نيز در اين روند بسيار مؤثر بود.) آوازخواناني چون عبدالعلي وزيري، يونس دردشتي،  غلامحسين بنان، حسين قوامي و بعدها اكبر گلپايگاني، محمود محمودي خوانساري، عبدالوهاب شهيدي و... هر يك به سبك و شيوه خود اين كاروان عظيم را همراهي كردند.از ديگر هنرمندان اين دوره استاد حسين خواجه اميري (ايرج) (متولد 1311 ـ خالدآباد كاشان) است.
صداي خوش در خاندان پدري او ارثي بود. نزد پدر و پدر بزرگ و همچنين تعزيه‌خوان‌ها با رديف‌هاي دستگاهي آشنا شده و پس از عزيمت به تهران توسط مرحوم مجيد وفادار به ابوالحسن صبا معرفي شد و نزد آن استاد نامي در جهت تكميل دانش موسيقايي خود همت گمارد. سپس توسط صبا به اركستر ابراهيم خان منصوري معرفي شده (حدود سال 1328) و اولين برنامه او كه ترانه و آوازي در دستگاه همايون بود از راديو پخش شد. سپس همكاري خود را با برنامه‌هاي راديو و پس از ورود به مدرسه نظام و دانشكده افسري با برنامه ارتش (اركستر مرحوم محمد بهارلو) همكاري خود را آغاز نمود. در حين تحصيل در دبيرستان نظام (كلاس شش متوسطه) توسط جواد لشگري در فيلمي به نام «روزنه اميد» به جاي هنرمندان مجيد محسني و نصرت‌الله وحدت آواز خواند و اين اولين تجربه اجراي او در فيلم‌هاي سينمايي بود. او در سال 1336 بنا به دعوت زنده‌ياد داوود پيرنيا به برنامه گلها راه يافت و اولين اثرش را در آن برنامه با ويولن استاد علي تجويدي در دستگاه سه‌گاه اجرا نمود و پس از آن همكاري‌اش را با اين برنامه‌ وزين ادامه داد. ايشان به غير از برنامه گلها (و ساير برنامه‌هاي يادشده) در اركستر راديو و حتي جاز موزيك آن زمان همكاري داشته و تقريباً هرچه كه خواند با استقبال مردم مواجه شد. صداي ايرج بيش از شصت سال خاطره را در پرده اذهان به نمايش مي‌‌گذارد. آواز ايرج دلچسب و گيراست، يك به واسطه توناليته منحصر به فرد صدا و تحريرهاي دل‌انگيز وجاودانه‌اش و ديگری سليقه او در حين اجراي آواز كه شعر را واضح و به بهترين شكل با موسيقي تطبيق و  تلفيق مي‌‌دهد. از ديگر نقاط قوت آواز او خلاقيت (اين گوهر گمشده در آواز ايراني) است. اگر ده آواز افشاري از ايرج بشنويم حتي يك نمونه شباهت‌دار با ديگري نمي‌توان يافت و اين نشان از نبوغ و بدعت او در آواز ايراني است. ايرج به شعر بسيار اهميت مي‌‌دهد و در اجراهاي بيش از هشتصد ترانه و آواز به جا مانده از او شايد كمتر بتوان به اثري برخورد كرد كه حق شعر ادا نشده باشد. او در آواز به طور غير مستقيم از سبك استاد تاج اصفهاني الهام گرفت ولي آميختگي با مكتب تهران و جوشش و خلاقيت شخصي، آوازش را متمايز با آن مكتب (مكتب اصفهان) ساخته است. خواجه اميري به دليل خدمت در ارتش نام هنري ايرج (كه نام برادرش بود) را برخود نهاد. ايرج مي‌‌گويد برادرش هم صاحب صداي خوشي بوده ولي نتوانست وارد كار حرفه‌اي شود. ايرج پس از ابراهيم غزل‌خوان، عبدالعلي همايون، جواد بديع‌زاده و... يك نوع سبك خواندن موسيقي قديم تهراني (غزل) را با شيوه و اجراي دل‌انگيزش به اوج خود رسانيد به گونه‌اي كه اين سبك به عنوان تیکه‌ اي وارد رديف‌هاي دستگاهي شد. اين شيوه را كوچه‌باغي و يا بيات تهران مي‌‌نامند. صداي ايرج صداي خاطره‌هاست. صدايي كه از بطن اين مرز و بوم برخاست و مورد تأييد استاداني چون روح‌الله خالقي و غلامحسين بنان قرار گرفت و مردم نيز گرامي‌اش داشتند و مي‌‌دارند.

 * شايان ذكر است این مقاله به تاریخ 15/7/87 در ستون "قصه شمع" روزنامه اطلاعات به چاپ رسید.