پاسخ: ایرج چکار باید می کرد تا به زعم شما خواننده می شد!؟... هم شما و هم من و هم دیگر عزیزان هموطن می دانند که اگر اغراق نباشد، ایرج و گلپا سرآمد کلیه ی خوانندگان موسیقی ایرانی بوده و هستند وهنوز جایگزین همتایی برای آنان در بین علاقمندان موسیقی ایرانی وجود ندارد! (البته در اینجا نباید از زحمات استاد شجریان برای اعتلای موسیقی ایرانی در سال های طولانی سکوت و خفقان اجباری ایرج و گلپا غافل بود)... اما نکته ی خنده آور در این عبارت شما آنجایی است که از یاد رفتن همیشگی آوازها و ترانه های ایرج و گلپا در ذهن مردم حرف می زنید!! مجبورم قوه ی طنز شما را بستایم زیرا هیچ فرد عادی توانایی گفتن چنین جوک یا لطیفه ی مضحکی را ندارد! آیا حتم و یقین نماییم که شما در ایران زندگی می کنید و بین توده ی مردم!؟ اگر چنین است شاید از دم در منزل مبارکتان جز چند قدمی فراتر نرفته اید و خبر ندارید که در این مملکت چه می گذرد!! بگذریم!!...

فرمودید: تنها یک تحریر زدن چند ثانیه ای  نیست که خواننده ای را خواننده می کند. این مسأله، هنر چندانی به حساب نمی آید، به خصوص آن که بی گاه و بی جا هم ارایه گردد تا حدی که مخاطب آن خواننده بداند که به طور مثال در آن آوازی که وی اکنون مشغول خواندن اش هست، در این جای اش وقت آن نوع تحریر زدن نمایشی فرا رسیده است!

پاسخ: دقیقا بر عکس آن هم صادق است: بسیاری از خوانندگان به اصطلاح طراز اول آواز هنوز هم که هنوز است در اجرای تحریر مشکل دارند و تحریر آنها ملاک و محک آواز به شمار نمی آید. شاید یکی از دلایل اصلی این ضعف به عدم کشش حنجره و دیگری به عدم توانایی ورود این دسته از خوانندگان به پرده های بالا باشد. برای تثبیت نواک آواز در هنگام آواز می بابیست بسامد (فرکانس) آن صدا تعیین و تثبیت شود؛ همان خصیصه ای که در استادان ایرج و گلپا به درستی انجام می گیرد و همان که شما دوست آگاهم تحریر چند ثانیه ای نامیده اید!

فرمودید: قلیانات قلبی مخاطب، مهم ترین نتیجه ساخت یک آهنگ و یا خواندن یک آواز است. نه فقط ایرج و گلپا، که اگر کمی به دیده انصاف بنگریم باید اعتراف کنیم که درصد عمده ای از خوانندگان و بالطبع نوارندگان ما از این عنصر بی بهره بوده اند که اشکی را جاری سازند یا بر لبی خنده ای. واقعاْ باید گفت درآوردن اشک - به معنای پرواز معنوی که لازمه هنر واقعی است.- یا خنداندن - البته نه به معنای قهقهه زدن در حد لودگی آن، بلکه به معنای آرامش دهندگی موسیقی - ، مهم ترین بخش موسیقی است.

زارعی عزیز چه می گویید؟ اینها حرف های دوست دانشمند و موسیقی شناس من است؟! اولا که قلیان از ابزارهای کمکی دود و دم و حقه و بافور و منقل و قس علیهذاست که برخی خوانندگان خیلی دوستشان می دارند!! حتما منظورتان غلیان بوده که از سر شتاب زدگی و هیجان در اثنای نوشتن، کلمه را ضایع کرده اید! ملالی نیست!... و اما نظر شما در باره ی درآوردن اشک و خنده (آن هم نه در حد لودگی!!!) بسیار غیر کارشناسانه است و از یک موسیقی شناس بعید است اینگونه جملات صادر گردد! موسیقی قرار نیست کسی را بخنداند یا بگریاند! موسیقی بنا نیست همیشه آرامش دهد یا همیشه بخنداند آنهم نه در حد لودگی!!... موسیقی می تواند همگی این عناصر را در خود حل کند. می تواند برای جنگ نواخته شود، می تواند برای عزاداری مود استفاده قرار گیرد، می تواند شادمانی ایجاد کند، می تواند ملت ها را به هم نزدیکتر و مرتبط نماید، می تواند پیام آور صلح باشد و... آنچه که در تعریف موسیقی باید بدان توجه نمود، جمع بندی از ملودی ها و ریتم های آهنگین و اغلب موزون است که در شنونده تاثیر گذارد و آوا یا صدای موسیقی صرفا هنگامی قابل درک می شود که دارای تاکید باشد! خود واژه ی تاکید دوره های منظمی دارد و از سوی ضربه هایی آشکار می شود. آوای ضربه های مترونوم موسیقی یا آواز است که شنونده را متاثر می سازد... شما ادعا کرده اید (درصد مهمی از خوانندگان از جمله ایرج و گلپا) از عنصر قلیانات (!) قلبی بی بهره بوده اند! اگر قلیان را همان غلیان بگیریم، باز هم مفهوم گنگ و مبهمی به دست می آید. لطفا بیایید این را توضیح دهید... حتما مثال هم بیاورید زیرا برای من کلی گویی هایی که سند و مدرکی رو نمی کنند، و در سطح باقی می مانند و حکمی را صادر می کنند و فقط شاید یک خواننده ی معمولی را خرسند نمایند، اصلا ارزشی علمی ندارند!... و حتما مثالی هم در باره ی غلیانات قلبی خوانندگان مورد علاقه تان با ذکر جزییات بیاورید تا راحت تر بحث کنیم.

فرمودید: چه تعداد از آثاری که گوش داده اید، درون تان را دچار زلزله درونی کرده است و شما را به پرواز درآورده است؟ امروزه وقتی در مجالس اهل دل می نشینید، چند تا ایرج و گلپا گوش می دهند و چند تا هنوز با گوش دادن به الهه ناز، اشک از گونه های شان جاری می شود - منظور ناله و عزاداری نیست!- و آرام می شوند؟ در این جا بحث ما، مسایل بچّه گانه و بی منطقی نیست که بعضی وابستگان متعصب و متصل به احساس بیان می دارند، بلکه عین یک واقعیت را می خواهیم مرور کنیم. می خواهیم بگوییم "لا اکراه فی الدین"، امّا موسیقی باید یک حداقلی از این وجهه هایی را که گفتیم، داشته باشد.

پاسخ: من اول باید از اصطلاح جالب زلزله ی درونی تان تشکر کنم که در من گرفت! و اینکه چه تعداد آثار در من زلزله ایجاد کرده اند، آه ه ه ه ه بی شمارند به خدا!... تقریبا کلیه ی آثار استادان ایرج و گلپا و شجریان و یکی دو اثر بنان و چند اثر افتخاری و چند کار اصفهانی و چند اثر خوانساری و قوامی و مرضیه و دلکش و پریسا و یکی دو کار ایرج بسطامی و چند اثر شهرام ناظری و ترانه های غلامحسین اشرفی و محمد حشمتی و احسان فدایی و علیرضا قربانی و... باز هم بگویم یا کافی است؟... و من نمی دانم چرا شما به ریختن اشک از گونه ها در هنگام گوش دادن به ترانه یا آواز تاکید می کنید؟!اگر برایتان مهم است که باور بفرمایید ترانه های جاودانه ی گلپا و ایرج این احساس زلزله ی درونی را در من همیشه ایجاد می کنند... از شنیدن آوای جاودانه ی این دو استاد مو بر اندامم راست می شود و از خود بیخود می گردم... حتی همین احساس را در باره ی بعضی ترانه ها و آوازهای استاد شجریان دارم و چند استاد دیگر... بله موسیقی ای که من گوش می دهم این وجهه ها را بشدت دارد!

فرمودید:... اصلاْ مسیرهایی که این دو خواننده پر توان ما - الیته هم چنان توان بالقوه!- نرفتند که اگر می رفتند، در کنسرت هایی که در یک شهر بزرگ می دهند، نباید فقط یکی دو هزار نفر سالخورده بلند شوند و آن برنامه را ببینند(!)، والّا شک نکنید که همین الان اگر مرحوم بنان زنده شود و برود روی صحنه تا فقط همان "ای ایران" و "الهه ناز" را بخواند، شجریان گوش کن اش و اندی گوش کن اش از پیر گرفته تا جوان، مشتاقانه برای دیدن اجرای او به محل اجرا خواهند رفت. رمز ماندگاری کسانی چون بنان، علاوه بر آهنگ های خوب و تأثیرگذار آهنگسازان همکار با آنها، شخصیت ثابت هنری و مردمی و اجتماعی آنان است. البتّه نقض قرض اصلی نشود که یک بحث کلّی را داریم مطرح می کنیم و خدایی ناکرده قصد جسارت و توهین به کسی را نداریم.

شما معلوم نیست چه هدفی را در مقاله تان دنبال می کنید! باز هم به بیراهه رفته اید دوست عزیز. در یکی دو کنسرتی که استاد ایرج اجرا کرده، استقبال بسیار خوبی شده و برای دیدن کنسرت های گلپا در اروپا صف می کشند! (آن هم در شرایط خفقان مطلق موسیقی در ایران در خلال تقریبا سه دهه ی گذشته که فقط برای برخی از جمله جناب استاد شجریان مسیری باز و عاری از دست انداز فراهم کرده بود و در نتیجه قشر جوان اصولا نمی توانسته حتی اسم این عزیزان را شنیده باشد!) و البته بنان جایگاه خود را دارد ولی قبول کنید که مردم بنان را به اندازه ی ایرج و گلپا دوست نداشتند!... هنگامی که بنان در یک فیلم آواز خواند، آن فیلم متاسفانه سنار یک شاهی فروش نرفت و کارگردانان دیگر دنبال بنان نرفتند! اما مردم با صدای ایرج به سینماها راه یافتند و هنوز هم که هنوز است با محاسبه ی نرخ تنزیل سال نمایش فیلم "گنج قارون"؛ می توان آن را جزو سه فیلم پرفروش تاریخ سینمای ایران دانست.

فرمودید: آواز "مست مستم ساقیا" جز یک اجرای ساده در مقام شور، چیز دیگری نیست که آن را بخواهیم بیش از اندازه بزرگ نماییم. 

پاسخ: باشد بفرمایید کجای این آواز یک اجرای ساده است که می خواهیم بزرگش کنیم؟ حتما محبت کنید قسمت های ساده اش را ذکر کنید تا یک بحث جذاب را شروع کنیم! من برعکس شما اعتقاد دارم این اجرا یکی از قوی ترین اجراهای آوازی موسیقی ایرانی و استاد گلپاست!... بفرمایید در خدمت باشیم. چرا ساده است؟ کدام گوشه اجرای ضعیفی دارد؟ کدام پرده را کم آورده است؟ کدام شعر درست اجرا نشده است؟ و...

فرمودید: همین بزرگ نمایی ها است که خیلی های دیگر را هم در مسیر پیشرفت شان، متوقف می کند تا در همان جایگاه شان درجا بزنند. والّا باید بدانیم خیلی هم تقصیر جریانات سیاسی نیست که همه اش بیاییم عنوان می کنیم که اگر اینها جلوشان گرفته نمی شد، چنین می شد و چنان! اوّل این که کسی که قرار است حادّه موفّقیّت و پیشرفت را به خوبی طی کند، احتمالا ۲۰ سال وقت کافی اش هست که خودی نشان دهد و در اذهان باقی بماند، وگرنه کسانی چون بنان و قمر که خوانندگی شان را تا قبل از پیروزی انقلاب به پایان رسانده بودند و در اذهان هم باقی ماندند!! بنده خدا قمر که ۲۰ سال قبل از این جریان هم فوت شد! دوم این که چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی؟! موفق باشید.

از چنبره ی تعصبی که به دور خودتان کشیده اید خارج شوید دوست عزیز! می بینید که من شهامت دارم از کارهای ماندگار استاد شجریان هم می نویسم و قبلا هم بارها نوشته ام! اما شما چی؟ شده آیا یک بار و فقط یک بار هنر موسیقی آوازی ایرج و گلپا را درک کنید؟ یا بدون نقاب تعصب و بدبینی جایگاه والای آنها را در موسیقی ایرانی بسنجید یا بپذیرید؟ شما از قمری مثال می زنید که در دوره ی خود خوب بوده اما اصلا انصاف می کنید تونالیتی و وسعت صدای گلپا و ایرج و راحتی و وضوح اجراهای دستگاهی این دو بزرگ را با کسی چون وی مقایسه نمایید (و لابد فقط به این علت که فلان استاد محترم فقط عادت دارند (!) به صدای ایشان گوش دهند و شما هم که دیگر و حتما بلی!!؟)...

اجازه بدهید قدری منصف باشیم... اگر شما به صدای و نحوه ی آوازخوانی ایرج و گلپا اعتقاد ندارید، باشد، این رویکرد شخصی است ولی با به کاغذ آوردن این عبارات ساده و سطحی، شخصیت هنر دوست و هنرشناس خودتان را در ذهن همچو منی خدشه دار نسازید!

در نهایت مطالب شما تداعی کننده ی این عبارت مشهور شامفور است: یا برادرم باش یا تو را می کشم!