به مناسبت عید غدیر تحلیلی بر آلبوم بسیار شنیدنی (در مدح محمد)

با هنرنمایی استاد ایرج

را ارائه می کنم. امیدوارم مورد استفاده ی دوستان باشد.

استاد ایرج در حدود سی و پنج سال پیش در این اثر به یاد ماندنی با همکاری استادان: مصطفي مرادبختي (قانون)، فرهنگ شريف (تار)، و عليرضا بست دست (ني ) قطعاتی را در دستگاه های زیبای همایون (شوشتری)، چهارگاه، و شور (دشتی) اجرا می کنند.

حتما دوستان استحضار دارند که مهمترین نغمه های دستگاه همایون عبارتند از: درآمد، چکاوک، لیلی و مجنون، شوشتری، طرز، نی داود، بیداد، راجع (راجه)، رازو نیاز، شوشتری، بختیاری و مخالف.

همچنین مهم ترین مایه های مربوط به دستگاه زیبای چهارگاه به این قرار می باشند: درآمد، زابل، حصار، مخالف، مغلوب، منصوری، حدی و پهلوی، رجز، و مثنوی مخالف.

و در نهایت نغمه های دستگاه شور (فقط در آواز دشتی) عبارتند از: درآمد، اوج، گیلکی، بیدکانی، چوپانی، دشتستانی و حاجیانی، ، غم انگیز، دیلمان و مثنوی.

روی الف:

با همراهی نی علیرضا بست دست:

زنده بسم الله است نام محمد

تا می وحدت بود به جام محمد

(پیش درآمد شوشتری با تحریر)

ای همه عالم شده غلام محمد

سر به خم آرد به احترام محمد

عبرت جان می کنم کلام محمد

(چکاوک)

رونق خورشید بود شمع جمالش

کس نبرده به آستان کمالش

گر دم بت را شکست دست جلالش

باد درود خدا بر او و آلش

بر همه اصحاب خاص و عام محمد

(درآمد شوشتری)

تا به پر و بال عشق دل به سفر زد

کعبه ی معراج را دو حلقه به در زد

مهر نبوت ز دوش معجزه سر زد

جارچی عرش لب به نای خبر زد

لبیک لبیک بر سلام محمد

(منصوری: گوشه ی مشترک بین چهارگاه و همایون است که استاد ایرج برای ترکیب و مرکب کردن از این گوشه استفاده کرده است)

بنده منم بنده غلام سیاهش

خود چه غلامی طلیعه دار سپاهش

فرش دل و دیده می نهم سر راهش

این نه که تنها منم دوان به پناهش

مرغ خرد می دود به دام محمد

(اشاره به زابل منصوری با تحریر زابل منصوری و فرود مجدد به منصوری)

پر شده گوش فلک ز موج کلامش

مهر خجل شد ز روی ماه تمامش

سکه خلق محمدیست به نامش

زینت جان کرده بامداد خیالش

اوست کمترین غلام محمد

(تحریر و فرود به درآمد شوشتری)

با همراهی تنبک:

بیا تا گل بر افشانیم

و می در ساغر اندازیم

فلک را سقف بشکافیم

و طرحی نو دراندازیم

اگر غم لشکر انگیزد

که خون عاشقان ریزد

من و ساقی به هم سازیم

و بنیادش بر اندازیم

(دستگاه همایون: ضربی خوانی در ریتم 4-2)

روی ب:

با همراهی صدای دلنشین قانون استاد مرادبختی:

به جهان خرم از آنم که جهان خرم از اوست

عاشقم در همه عالم که همه عالم از اوست

(درآمد چهارگاه با ضربی خوانی)

به غنیمت شمر ای دوست دم عیسی صبح

تا دل مرده مگر زنده کند کاین دم از اوست

(ادامه ی درآمد)

به حلاوت بخورم ز هر که شاهد ساقی است

به ارادت بکشم درد که درمان هم از اوست

(زابل و تحریر)

غم و شادی بر عارف چه تفاوت دارد

ساقیا باده بده شادی آن کاین غم از اوست

(درآمد چهارگاه)

سعدیا گر بکند سیل فنا خانه ی عمر

دل قوی دار که بنیاد بقا محکم از اوست

(ادامه ی زابل، گوشه ی حصار و سپس داد در اوج با تحریر منصوری و در نهایت فرود به چهارگاه)

(این بخش از اجرا واقعا استثنایی و بی نظیر است. تحریر سرکش و رعدآسای استاد ایرج در این قسمت به گمانم یکی از قوی ترین تحریرهای تاریخ موسیقی آوازی ایران در چهارگاه است. توصیه می کنم آن را از دست ندهید!)

درخت دوستی بنشان که کام دل باز آرد

نهال دشمنی بر کن که رنج بی شمار آرد

(درآمد اول دشتی)

شب صحبت غنیمت دار که بعد از روزگار ما

بسی گردش کند گردون بسی لیلا نهان آرد

(گوشه عشاق)

 حماری دار لیلی که مهد ماه در حکم است

خدایا در دل اندازش که بر مجنون گذار آرد

(قَرَچه همراه با تحریر قرچه و فرود به دشتی).