تحلیل آواز و گوشه های گل های تازه ی شماره ی 41

(در مقام بيات ترك يا بيات زند)

اثری از استاد ایرج

توضیح:

«بیات ترک» یا «بیات زند» از آوازهای متعلّق به دستگاه شور است. نت شاهد این آواز درجه سوّم گام شور و نت ایست، درجه هفتم آن است. در باب وجه تسمیه واژه «بیات»، سخن های گوناگونی نقل شده‌است. دربحورالالحان فرصت‌ شیرازی آمده‌است: «بیات نام قبیله‌ای از قبایل ترکمن است و مقام بیات یا بیاتی در موسیقی ایرانی و ترکی برگرفته از آهنگ های این قبیله است». گروهی معتقدند که اگرچه «بیاتی» مربوط به آهنگ های ترکان و «بیاتی خواندن» به معنی خواندن دوبیتی‌های عاشقانه در موسیقی ترک است، اما آواز بیات ‌ترک از گوشه‌های موسیقی ایرانی تشکیل شده و احتمالاً تسلّط ترکان بر ایران، موجب این انتساب شده ‌است. استاد حسن کسایی بر این عقیده‌اند که «بیات» در اصل «به یاد» بوده و مقصود از بیات ترک یا بیات زند در واقع به یاد ترک و یا به یاد [طایفه یا ناحیه] زند است. در دل گوشه‌های موسیقی ملّی ایران، حکایت های بسیاری ازدردها، رنج‌ها، شادى‌ها، شِکوِه‌ها و امیدهای مردم سرزمینمان، از روزگاران کهن تا امروز نهفته است. تنوع گوشه‌ها و نغمه‌ها در محدوده هر یک از دستگاه‌ها و آوازها، امکان بیان اقوال و احوال گوناگون را، برای نوازندگان و خوانندگان ایرانی میسّر ساخته ‌است. با این وجود آنها که با موسیقی ایران انس و الفتی دارند به این راز پی ‌برده‌اند که هر کدام از دستگاه‌ها و آوازهای «ردیف»، زبان بیان پاره‌ای از احوالات انسانی است. «بیات ترک» در نهاد خود قابلیّتی شگفت‌انگیز برای نیایش‌های عاشقانه دارد. برای همین است که بعضی، نیمه‌های شب را مناسب ترین اوقات برای شنیدن این آواز باشکوه می‌دانند. بدون تردید انتخاب گوشه «روح‌الارواح» در بیات ترک توسط موذن‌زاده اردبیلی برای خواندن آن اذان معروف اتّفاقی نبوده و شاید کشف این راز، یکی از رمزهای ماندگاری این شاهکار نیز باشد. در این آواز استاد ایرج هم که تحلیل آن تقدیم می شود،  در بیت: عجب است اگرتوانم كه سفركنم به كويَت، به كجا رود كبوتر كه اسير باز باشد؛ گوشه ی سخت روح الارواح با نهایت استادی اجرا می کنند. اگر قول پاره‌ای از بزرگان موسیقی ایرانی را بپذیریم و واژه «بیات» را در واقع شکل تغییر یافته «به یاد» بدانیم، آن وقت می‌توان «بیات ترک» را راز ‌و ‌نیاز و نیایشی دانست به یاد آن ترکِ زیباروی ازلی (برخی از توضیحات راجع به نغمه ی بیات ترک برگرفته از سایت "یک سبد آواز نو- http://sam.malakut.org" می باشند).

یادآوری می کنم که روز هفتم دی ماه روز تولد خداوندگار آواز ایران: استاد ایرج می باشد. ضمن تبریک این روز خجسته به ایشان و خانواده ی گرامی شان و تقدیم این کارت تبریک آرزو می کنیم سال های سال این صدای جاودانه گرم کننده ی دلهامان باشد.

و اینک تحلیل برنامه:

آلبوم گل های شماره (5)

با همکاری استادان:

ایرج

پرویز یاحقی

جلیل شهناز

و

جهانگیر ملک

اشعار از: سعدی

گوینده: فخری نیکزاد

مقدمه بيا ت ترك (زند) در ريتم 4/2همراه با دكلمه ی بانو فخری نیکزاد

چهار مضراب در ريتم 8/6

درآمد بيات ترك (آواز)

شعر:

 شب عاشقان بيدل چه شبي دراز باشد

 تو بيا كز اول شب سر صبح باز باشد                    (درآمد)

شعر:

 عجب است اگرتوانم كه سفركنم به كويَت

به كجا رود كبوتر كه اسير باز باشد                       (روح الارواح)

شعر:

 زمحبتت نخواهم كه نظر كنم به رويت

كه محب صادق آن است كه پاكباز باشد                  (جامه دران)

شعر:

 زكرشمه ی عنايت نظري به سوي ما كن                                                                 (شكسته)

كه  دعاي دردمندان زسر نياز باشد                         (اوج شكسته)

تحرير گوشه دلكش يا به عبارت ديگر( سلمك)

شعر:

 چه نماز باشد آن را كه تو در خيال باشي

          تو صنم  نمي گذاري كه مرا نماز  باشد                      (دلكش)

تحرير گوشه قرچه و فرود به دلكش وفرود از دلكش به بيات ترك

 دانلود برنامه گل های تازه شماره 41