تحليل برنامه ي گـل های رنـگارنـگ 522 (ابـوعـطـا و شور)

اثري جاودانه از موسيقي فاخر ايراني با هنرنمايي دو استاد بزرگ آواز: گلپا و ايرج

به درخواست دوستان و خوانندگان بسيار ارجمند اين وبلاگ (وبلاگ استاد ايرج) در خصوص تحليل ها توضيحات بيشتري را ارائه مي دهم. اميدوارم مورد توجه قرار گيرد.

ابوعطا يكي از نغمه هاي دستگاه شور مي باشد كه گامش با آن يكي است و تنها اختلاف آن با شور در توقف مكرر روي درجه چهارم (نت شاهد) و درجه دوم (نت ايست) است. بنابراين نت شاهد و محسوس آن در درجه ي دوم دستگاه شور قرار دارد. درجه دوم دستگاه شور داراي ربع پرده است و در نتيجه آواز ابوعطا در بعضي مواقع از درآمد به دستگاه نوا نزديك مي شود. رگه هايي از اندوه و حزن را مي توان در اين آواز يافت. در بين آوازخوانان اين آواز بيش از همه نزديك به فرهنگ عاميانه و محله اي مردم است. گاهي آوازهايي در ابوعطا خوانده شده اند كه براي زبان حال مردم كوچه و بازار ملموس تر بوده است. اما در عين اندوهناكي، گوشه هاي مفرح و نشاط آوري نيز در اين آواز وجود دارند (همانطور كه در نغمه ي دشتي- بدون ذكر منبع- يادآوري مي كنم كه يكي از آوازخوانان مهم و بسيار مطرح كشورمان در بحثي راجع به آواز دشتي در جايي به كرات تكرار كرده اند كه اين آواز صرفا غمگين و پر از سوز و گداز است كه اين موضوع واقعيت ندارد و علي رغم غلبه و برتري اندوه و سوز و گداز در آواز دشتي، اين آواز گنجايش نكويي از آوازها و ترانه هاي شاد و پرشور دارد). گوشه سيَخي ابوعطا مخصوصا در حالت ضربي داراي هيجاني است كه شنونده را سخت تحت تاثير قرار مي دهد و در نتيجه به قول استاد معروفي اميدواري را در شنونده بيشتر مي كند. در قسمت اول آواز كه با اجراي استاد گلپا تقديم مي شود، اين استاد برجسته ي آواز يكي از درخشان ترين و مهم ترين اجراهاي آوازي تاريخ موسيقي ايراني را ارائه مي كنند. ايشان در اين آواز از گوشه ي معروف حجاز در بيشتر بخش ها و تحريرهايشان استفاده مي كنند. به دليل اهميت گوشه ي حجاز در آواز ابوعطا مختصري در باره ي آن عرض مي كنم: گوشه حجاز ابوعطا قرابت و نزديكي شگفت انگيزي با آواز و نغمه ي دشتي دارد. اين نزديكي با گوشه هاي بسيار زيباي غزال و نهفت دستگاه بسيار شنيدني نوا هم آشكار مي شود (اجراي واقعا بي نظير و استثنايي آلبوم نوا-مركب خواني استاد شجريان و حتي گشت زني هاي استادانه ي شجريان در آلبوم شنيدني و بي همتاي دود عود در گوشه هاي نوا-مخصوصا گوشه هاي نهفت و گردانيه نمونه هاي بارزي از اين دست هستند). در اينجا بايد بگويم كه گوشه ي چهارباغ اين آواز هم جالب است: انگار خواننده دارد شنونده را پند و اندرز مي دهد! در صورت اجراي موسيقي به حالت ضربي، حتي نشاط و فرح انگيزي همايون و ماهور را نيز مي تواند در شنونده به وجود آورد. در هر صورت، گوشه ی حجاز از مقام های تابع یا فرعی اين آواز به شمار می رود که وابستگی ریشه ی آن به سرزمین حجاز عربستان می باشد. با توجه به حزن و اندوهی که در آوازهای عربی مخصوصا در سده های گذشته وجود داشته، می شود حدس زد که این گوشه می توانسته اند گوشه ای غمگین باشند. البته در گذشته گوشه حجاز یا نهفت اهمیتی بسیار بیشتر از امروز داشت و نیازی به فرود آمدن در مقامی دیگر نداشته است.

گوشه هاي مهم آواز ابوعطا عبارتند از: ابوعطا، امیری، گنج سوخته، ده ناصری، میگلی، بهجت افزا، مجلسی، لیلی و مجنون، هزار دستان، زیرکش، حجاز، حیاتی، جغتایی، رهاوندی، شیرین بیان، کرد بیات، گل ملیح، کوچه باغی، محیر ، امیر، خانی، حجاز مصری، کشته و مرده، چهارباغ یا چهارپاره، یتیمک، رامکلی (1)، رامکلی (2)، گبری (1)، گبری (2)،  حسن موسی، پهلوی، عشاق، شهر آشوب، مهرگانی، نغمه باربد، شهناز، سلمک، و مثنوی ابوعطا.

1) تحليل آواز استاد:گلپا    

مقدمه ابو عطا در ریتم۶/۸

اي همه هستي من از آن تو جان و دلم بسته پيمان تو

درآمد ابوعطا

تحریر حجاز          

اوج حجاز

گر به سرحد جنونم کشد این دل دیوانه به خونم کشد (حجاز)

ای که به دام تو اسیرم اسیر لذت دیوانگی از من مگیر (حجاز)

تحریر حجاز

تحریر حاجي حسني و فرود

اشاره به درآمد سه گاه و فرود به شور (نکته: دستگاه شور 5 زیر مجموعه داردکه به ترتیب فواصل عبارت اند از 1ـ بیات ترک 2ـ افشاری 3ـ ابوعطا 4ـ دشتی 5ـ کرد بیات یا بیات کرد .لذا هر وقت هر یک از این 5 آواز را اجرا می کنند، معمولا در آخر به دستگاه مادر (شور) فرود می آیند).

ادامه برنامه با شروع زیبای سه تار در دستگاه شور

2) تحليل آواز استاد ایرج در دستگاه شور: (با توجه به اينكه در خصوص دستگاه شور به دفعات توضيح داده ام، در اينجا فقط به تحليل آواز مي پردازم).

درآمد شور با تحریر

شعر: دیشب تو را به ما سر مهرو وفا نبود        آن گرمی ومحبت وشوروصفا نبود

درآمد شور

ادامه آواز با تحریر استثنايي مسلسلی

شعر: بیگانه وار می نگریستی به چشم من

اشاره زيبا به گوشه ي خسرو و شیرین

در چشـم ما مـگر نگه آشـنا نبـود

گوشه ابوعطا و اشاره به اوج حجاز

تحریر گوشه سلمک

چهار مضراب سلمک و اشاره به گوشه ي شنيدني قرچه با همراهي سه تار

تحریر قرچه به صورت مسلسلی وفرود به شور سلمک و فرود از سلمک به خود شور (نکته: گوشه سلمک درواقع یک شور دیگری است که از شور اصلی گرفته می شود و با فاصله پنجم از شور اصلی اجرا می شود و چون بعد از سلمک گوشه های قرچه ـ رضوی ـ حسینی وجود دارند، لذا برای فرود به شور اصلی ابتدا باید به شور سلمک فرود آمد تا بتوان به شور اصلی فرود برگشت. مثال: در شور sol گوشه سلمك از نتre  شروع می شود (یعنی از شورsol  شور دیگری با نت شاهدre  می گیریم).

دانلود گل هاي رنگارنگ شماره 522 از اینجا با تشكر هميشگي از آقاي سیاوش صالحی براي دانلود