شاه بيت آواز ايراني استاد ايرج

تحليل برنامه قديمي بزم شاعران

khodaie-avaz-iraj — Sun, 22 Nov 2009 11:59:18 GMT

توضیح: ضمن تماس با استاد در خصوص این آموزشگاه مشخص شد که ایشان شخصا مدیریت این آموزشگاه را بر عهده دارند. در ضمن استاد کلیه مطالب این وبلاگ را مورد تایید و لطف همیشگی خویش قرار دادند و خواستند تا نسبت به مطالب بی پایه و اساس برخی افراد مغرض که در بخش نظرات وبلاگ کامنت گذاشته اند توجهی نکنم. ایشان در انتها از بنده خواستند تا ضمن معرفی آموزشگاه وزین شان در وبلاگ به کار خود با قوت ادامه بدهم.

+++++++++++++++

تحلیل آواز همایون با هنرنمایی استاد ايرج

همنواز تار: استاد فرهنگ شريف

(به ياد استاد تاج اصفهاني)

(در دستگاه همايون)

در آمد همایون با تحریر

شعر:

از تو با مصلحت خویش نمی پردازم

همچو پروانه که می سوزم در پروازم

(درآمد)

شعر:

در پنهان فراقت ز تحمل بگذشت

ورنه از دل نرسیدی به زبان آوازم

(گوشه ي چکاوک)

شعر:

گر تو خواهی که بجویی دلم امروز بجوی

ورنه بسیار بجويي و نیابی بازم

(گوشه ي بیداد)

تحرير بي نظير بيداد

و فرود به درآمد

دانلود برنامه

++++++++

خبر تاسف آور:

متاسفانه استاد بزرگ موسیقی و سنتور ایران فرامرز پایور دار فانی را وداع گفتند. ضمن عرض تسلیت به مناسبت این ضایعه اسفناک امیدوارم بتوانم مطلبی در خصوص آثار ایشان در وبلاگ بنویسم...

تحليل برنامه موسيقي ايراني: استاد شجريان

khodaie-avaz-iraj — Fri, 23 Oct 2009 08:33:18 GMT

موسیقی ایرانی

آواز: استاد محمد رضا شجریان

اشعار: فروغی بسطامی

شعر ترانه: رضا جنتی عطایی

دستگاه: سه گاه

پیش درآمد و مقدمه ی سه گاه

رنگ چهار مضراب (در ریتم 8/6)

تحریر آغازین

شعر:

جانی که خلاص از شب هجران تو کردم

در روز وصال تو به قربان تو کردم

(درآمد اول)

شعر:

خون بود شرابی که ز مينای تو خوردم

غم بود نشاطی که به دوران تو کردم

(درآمد دوم)

(تحرير مويه)

شعر:

آهيست کز آتشکده سينه بر آمد

مويه

هر شمع که روشن به شبستان تو کردم

اشاره به رضوي از دستگاه شور (نكته: از گوشه مویه مي توان به دستگاه شور مركب كرد).

تحرير زابل

تحریر مخالف

(نکته: در دستگاه سه گاه مي شود از گوشه ي مخالف به جاي اوج استفاده كرد).

شعر:

دل با همه آشفتگی از عهد بر آمد

هر عهد که با زلف پريشان تو کردم

(مخالف)

(تحرير مخالف)

شعر:

در حلقه مرغان چمن ولوله انداخت

هر ناله که در صحن گلستان تو کردم

(اشاره به حزان و مخالف)

شعر:

دوشينه به من اين همه دشنام که دادی

(حزان یا همان مویه)

(نکته:اگر از گوشه مویه برای فرود استفاده شود، به آن حزان هم مي گويند).

ادامه ی شعر (مصراع دوم):

پاداش دعائيست که بر جان تو کردم

(فرود)

تحریر و فرود به سه گاه

اجراي تصنيف زیبای جواني (در ريتم 4/4)

(توضيح: اين برنامه را براي سايت قبلي دوست عزيز آقاي سياوش صالحي تحليل كرده بودم كه با توجه به فيلتر شدن آن، دوباره در اينجا تقديم مي كنم).

دانلود برنامه موسيقي ايراني با صداي استاد شجريان

تحليل برنامه گل های رنگارنگ شماره531

khodaie-avaz-iraj — Sun, 23 Aug 2009 20:13:18 GMT

شاهكاري در آواز ميهن پرستانه!

با همكاري هنرمندان: استاد ايرج

و بانو مرضیه (اشرف السادات مرتضايي)

استاد جليل شهناز

امير ناصر افتتاح

آهنگ: جواد بديع زاده

شعر ترانه: نورالله همايون

تنظيم آهنگ: جواد معروفي

اشعار: سعدي، عارف قزويني

غزل آواز: هلالي جغتايي

گوينده: آذر پژوهش

آغار برنامه با تصنيف فوق العاده زيباي دشتی و با صدای گرم بانوي آواز ايران: مرضیه

دكلمه:

ناله مرغ اسير اين همه بهر وطن است

مسلك مرغ گرفتار قفس همچو من است

همت از باد سحر مي طلبم گر ببرد

خبر از من به رفيقي كه طرف چمن است

خانه اي كو شود از دست اجانب آباد

رشك ويران كنش آن خانه كه بيت الحزن است

جامه اي كو نشود غرق به خون بهر وطن

بدر آن جامه كه ننگ تن و كم از كفن است!

چهار مضراب استثنايي دو استاد بزرگ نوازندگي: شهناز و افتتاح و فرود به درآمد

تحرير درآمد

شعر:

هست آرزوی دیدن آن تند خو مرا

گر او نکشت می کشد این آرزو مرا

(درآمد)

تحریر مسلسلی

شعر:

با ذوق جستجوی توآسوده خاطرم

آسودگی مباد از این جستجو مرا

(گوشه اوج یا عشاق در پرده پايين)

شعر:

ننگ است عاشقان جهان را به نام ما

عاشق مگوی هر چه توانی بگو مرا

(ادامه گوشه عشاق در پرده بالا در بيت اول روي نت سل

و اشاره به گوشه بيات راجه (راجع)

تحریر مسلسلی استثنايي

فرود

ای مرغ سحر عشق ز پروانه بیاموز کان سوخته را جان شد و آواز نیامد

این مدعیان در طلبش بی خبرانند کان را که خبـر شد خبری باز نیامد

پايان برنامه با تکرار ترانه دشتی با صدای بانو مرضیه

آواز را از اينجا دانلود كنيد: گل هاي رنگارنگ 531

درخواست همکاری:

دوستان عزیز با توجه به کثرت و گستردگی اجراهای استاد ایرج وبلاگ استاد در نظر دارند کارهای قدیمی ایشان را که کمتر عرضه شده جمع اوری نماید. دوستانی که هرکدام از اجراهای استاد ایرج در برنامه های زیر (یا برنامه های دیگر) را در اختیار دارند در صورت علاقه می توانند با ما تماس بگیرند:

1_برنامه های گل ها
2_تصنیف های قدیمی ایشان که با ارکستر استادان بدیع زاده- روح الله خالقی-
زرین پنجه -دکتر ناروند -ابراهیم سرخوش- محمد بهارلو- میر نقیبی -همایون
خرم - انوشیروان روحانی -عطالله خرم - منفردزاده و.... اجرا شده.
3_برنامه های خصوصی و بزمی
4_برنامه های نوایی از موسیقی ملی- بزم شاعران -شما و رادیو -موسیقی ایرانی
5_اجراهای زنده در رادیو
6_صفحه های قدیمی (45 دور _35 دور)
7_برنامه های تصویری
8_آوازهایی که ایشان خارج از برنامه های گل ها یا برنامه های رادیویی اجرا کرده اند.

دوستان می تواند از طریق زیر با ما در تماس باشند:
آزاده حسيني: flowersiraj@gmail.com
بهداد احمدخانی: behdadahmadkhani@gmail.com

موبایل: 09123946199
+++++++++

درگذشت استاد بزرگ سنتور پرویز مشکاتیان به همه دوستداران موسیقی و فرهنگ اصیل ایرانی تسلیت باد!

آواز ماهور

khodaie-avaz-iraj — Fri, 03 Jul 2009 11:11:18 GMT

تحليل برنامه برگ سبز شماره 130

اثري از استاد اكبر گلپايگاني

با همكاري استادان:

مرتضی خان محجوبی (پیانو)

احمد عبادی (سه تار)

حسن کسایی (نی)

اشعار : عطار، جامی، اشراق اصفهانی، اهلی شیرازی، عراقی

هم نواز آواز: استاد مرتضی محجوبی

غزل آواز: فخرالدین ابراهیم عراقی

گوینده: بانو روشنـک

دستگاه: ماهور

تکنوازی درآمد ماهور

(سه تار استاد احمد عبادی)

چهار مضراب در گوشه هایی از ماهور شامل گشایش، داد، حصار، شکسته، فرود، (نی)

چهار مضراب درآمد ماهور (پیانو استاد محجوبي)

شعر:

همه شب برآستانت شده کار من گدایی

به خدا که این گدایی ندهم به پادشاهی

درآمد

شعر:

در گلستان چشمم زچه رو همیشه باز است

به امید آنکه شاید به چشم من درآیی

مصراع اول اشاره به دلکش مصراع دوم فرود

شعر:

به کدام مذهب است این به کدام ملت است این

بکشند عاشقی را که تو عاشقم چرایی

مصراع اول گشایش، مصراع دوم در بار اول شکسته در بار دوم فرود

شعر:

سر برگ گل ندارم زچه رو روم به گلشن

که شنیده ام زگل ها همه بوی بی وفایی

مصراع اول دلکش مصراع دوم قرچه

شعر:

به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند

که تو در برون چه کردی که درون خانه آیی

قرچه

تحریر قرچه

شعر:

در دیر می زدم من که ندا ز در درآمد

که درآ درآ عراقی که تو هم از آن مایی

مصراع اول اشاره به رضوی مصراع دوم فرود به درآمد

تكرار گوشه هاي رضوي و قرچه و فرود

دانلود آواز

آپلود آواز: علي شريفي

(((((((((((((((((((((()))))))))))))))))))))

خبر تازه:

روز ۵ شنبه اول مرداد استاد بی مانند آواز ایران: ایرج مهمان برنامه زنده رادیویی "گل های ایرانی" در شبکه فرهنگ خواهند بود. این اتفاق نیکو را پس از سی سال گرامی می داریم! بر اساس آخرین اطلاعات دریافتی استاد ایرج علی رغم اصرار مسوولان رادیو فرهنگ از رفتن به رادیو امتناع کرده اند.

تحليل آواز چهارگاه استاد ايرج

khodaie-avaz-iraj — Thu, 07 May 2009 15:26:18 GMT

درآمد:

استاد عبدالله دوامي چهارگاه را يكي از هفت دستگاه اصلي رديف موسيقي ايران مي داند. چهارگاه دستگاهي است بسيار زيبا كه مي توان اذعان داشت روح فرهنگ ايراني در اين دستگاه دميده شده است. روح سلحشوري و جنگاوري با دشمن از ويژگي هاي ايرانيان باستان بوده كه بيشتر موسيقيدانان ايران اين خصيصه را در دستگاه آوازي چهارگاه متبلور مي دانند. گوشه ي زابل تمنايي است از عاشق به معشوق و گوشه ي منصوري شايد گلايه ي عاشق است از معشوق. از نظر تئوري و علمي هم هرگاه درجات دوم و ششم گام بزرگ ماهور ربع پرده كم شود، ماهور به چهارگاه تغيير ملودي مي دهد. درجات تونيك ماهور و چهارگاه يكي است و چهارگاه همانند دستگاه زيباي ماهور از دو دانگ مساوي و يك پرده ميان دانگ تشكيل شده است. برخي از گوشه هاي چهارگاه با گوشه هاي دستگاه سه گاه مشترك است كه مي توان به زابل، مويه، مخالف، هدي، پهلوي، رجز، حصار و منصوري اشاره كرد (البته گوشه ي منصوري قابل اجرا در دستگاه همايون نيز مي باشد). دليل آن نيز اين است كه چهارگاه نزديكي ملوديك به دستگاه سه گاه دارد و گوشه هاي آنها در بيشتر موارد اسامي مشترك دارند. در اين دستگاه آثار جاودانه اي از استادان برتر آواز ايران به يادگار مانده كه من خود به شخصه آثار استاد ايرج، گلپا، ، بنان، قوامي، خوانساري، شجريان، و شهرام ناظري را بسيار مي پسندم. استاد شجريان در كتاب هزار گلخانه ي آواز (به قلم كاظم مطلق و مهدي عابديني) و نيز در كتاب راز مانا اظهار مي دارند كه چهارگاه از نظر دشواري اجراي آواز از راست پنجگاه نيز مشكل تر است كه بياني بسيار علمي و صحيح مي باشد. اجراهاي آوازي استاد بي مانند و افسانه اي آواز ايران: ايرج در دستگاه چهارگاه يكي از يكي زيباتر و ماهرانه تر است. در اين مطلب يكي از برنامه هاي ايشان را مورد تحليل قرار مي دهيم.

گل هاي رنگارنگ

برنامه شماره 464

با همكاري استادان:

ايرج

فرهنگ شريف

حبيب الله بديعي

و سيما بينا

آهنگ چهارگاه از: استاد نصرالله زرین پنجه

تنظیم آهنگ از: استاد جواد معروفی

اشعار از: میرزا حبیب اصفهانی، حالتی ترکمان، حافظ، ایران الدوله جنت

ترانه سرا: سیمین بهبهانی

گوینده: آذرپژوهش

درآمد منصوري

ايرج كه به حق استاد مدولاسيون و مركب خواني است، در اين آواز به طرز ماهرانه اي درآمد را از گوشه ي زيبا و در عين حال سخت منصوري آغاز مي كند كه جزو گوشه هايي است كه در فاصله ي اكتاو نت هشتم قرار مي گيرد).

شعر:

خوش تر ز عيش و صحبت باغ و بهار نيست

ساقي كجاست زين سبب انتظار چيست

(گوشه ي دشوار منصوري)

شعر:

هر وقت خوش كه دست دهد مغتنم شمار

كس را وقوف نيست كه انجام كار چيست

(زابل: زابل از فاصله سوم چهارگاه شروع می شود. مثال: اگرچهارگاه اجرايي چهارگاه روي نت DO باشد (یعنی نت شاهد چهارگاه DO می باشد، در این صورت نت شاهد زابل MI خواهد بود).

تحرير مويه

فرود مجدد به گوشه ي دشوار منصوري

دانلود آواز:

آپلود آواز: همکار محترم وبلاگ فرهاد رحیمی

+++++++

خبرهاي جديد:

۱- استاد ايرج در كمال صحت و سلامت به سر مي برند و آلبوم جديد استاد به نام "سنگ صبور" منتشر شد. این آلبوم نشانگر توانایی های منحصر به فرد استاد ایرج در اجرای ردیف های آوازی با ۷۸ سال سن می باشد.

۲- به زودي آلبومي از یکی از شاگردان بسيار ارزنده استاد ايرج به نام آقاي رضا پهلواني (با نام مستعار و زيباي تورج) منتشر خواهد شد.

تحلیل برنامه گل های رنگارنگ b491

khodaie-avaz-iraj — Tue, 17 Mar 2009 19:55:18 GMT

با تبریک عید نوروز به دوستداران موسیقی اصیل و فاخر ایرانی:

۱- تحليل برنامه گل های رنگارنگ

شماره 491 b

اثري تكرار نشدني از استاد ايرج

آهنگ: ماهور از مهدی خالدی

شعر ترانه از: تسلی شیرازی

با همكاري هنرمندان: بانو سیما بینا و استاد گلپا (تحليل فقط مختص به آواز ايرج مي باشد)، همایون خرم، فرهنگ شریف، فریدون حافظی و جهانگیر ملک

اشعار متن برنامه از: امینای نجفی، اهلی شیرازی، ایرج میرزا ، بی کس، شیخ بهایی، ترکمان، بهجت شیرازی و اشرف

غزل آواز از: حافظ و سعدی

گوینده: آذر پژوهش

آغاز برنامه با ريتم مقدمه ماهور

چهار مضراب ویلن

درآمد ماهور (تحریر)، (ماهور چپ یا به عبارت علمی تر ماهورمعروف به (fa

شعر:

بالا بلند عشوه گر نقش باز من

کوتاه کرد قصه زهد دراز من

(درآمد اول)

تحریر مسلسلی

شعر:

دیدی دلا که آخرپیری وزهد عشق

با من چه کرد دیده معشوقه باز من

(گوشه ي شکسته)

تحریر شکسته در پرده ي بالا يا اوج

شعر:

بر خود چو شمع خنده زنان گریه می کنم

تا با تو سنگ دل چه کند سوز و ساز من

(فرود به ماهور)

تکرار مقدمه

تصنیف ماهور(سیما بینا)

دانلود برنامه گل هاي رنگارنگ شماره- 491b

آپلود آواز از همکار محترم وبلاگ: سیاوش صالحی

****************************************************

۲- اشاره:

مطلب زير را آقاي ممتاز واحد (پژوهشگر موسيقي) نوشته و به بنده ارسال كرده اند. ضمن تشكر از ايشان اين مطلب را در وبلاگ قرار مي دهم تا خوانندگان گرانسنگ و دوستداران صداي بي مانند استاد ايرج از آن استفاده كنند.

(فلاورز)

با سلام و درود بی کران و تبریک سال نو و جشن نوروز خدمت یکایک شما عزیزان فرهیخته. بر آن شدم به سبب سال جدید مطلبی را خدمت شما عزیزان تقدیم نمایم.البته خاطر نشان می سازد که در این مقاله هیچ مطلب جدید وبدیعی در مورد استاد ایرج دیده نمی شود زیرا که سردبیر صاحب اندیشه و صاحبنظر این وبلاگ وزین به قدری مطالب تخصصی و سطح بالا – نه تنها در مورد استاد ایرج بلکه در مورد سایر بزرگان موسیقی ایران - نگاشته اند که به دور از هرگونه تواضع وفروتنی کلیشه ای، مطلب بنده در برابر آن مقالات هیچ است.( نمونه بارز آن مقاله ای است به نام "گلپا،نجوای خوش مردم زمانه" که در مجله موسیقی قرن 21 به صورت مشترک توسط سردبیر محترم این وبلاگ (فلاورز بزرگوار) و سردبیر محترم وبلاگ رسمی استاد گلپا (دوست عزیز و مهربانم جناب فرهاد رحیمی) نگاشته و به چاپ رسیده است که البته به دلیل بی دقتی و قصور آن مجله به نام بنده کمترین چاپ شده است !،این مجله هم اینک در دکه روزنامه فروشی هاست). تنها نکته حائز اهمیت این مقاله این است که پس از سی سال نام یکی از دردانه ها و نازنینان ملک هنر ایران، در قالب مقاله ای مستقل در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و اینجانب سپاس و شکر به درگاه یزدان می کنم که لااقل در مدت همکاری با آن روزنامه (اطلاعات) نام چندین نفرازاین بزرگان تکرارناپذیر را( مانند استاد عبدالوهاب شهیدی ، استاد فرهنگ شریف ،استاد مجید نجاحی و...) که به دلایل واهی و نامعلوم در این سی سال نامی از آنها برده نشده بود را مورد بحث وبررسی قرار دادم.البته در صدد چاپ مطلبی در مورد استاد اکبر گلپایگانی هم بودم که با هزار مصیبت به مرحله صفحه آرایی هم رسید ولی در دقیقه نود توسط مدیر مسئول آن روزنامه از صفحه خارج شد و بنده هم فعلا"با آن روزنامه قطع رابطه کرده و طی نامه ای در وبلاگ رسمی استاد گلپا (با لطف سردبیر فهیمش جناب فرهاد خان رحیمی) به افشای این مساله پرداختم. مع الوصف،این مقاله را خدمت شما تقدیم کرده و از ایزد منان برای سکاندار مکتب عاشقی استاد ایرج و خانواده بزرگوارشان،سردبیر محترم و بزرگوار و تمامی خوانندگان فهیم و فرهیخته این وبلاگ وزین سلامتی ،دل خوش و توفیق روزافزون خواستارم.

خاک پای اهل هنر: محمدرضا ممتازواحد

ايـرج و طـنين خـاطـره‌ها

محمدرضا ممتازواحد

پس از عصر صفويه و فروپاشي نظام موسيقي ايران از مقامي به رديف دستگاهي، در سلسلة قاجار آواز ايراني مسير ديگري يافت و آوازخوانان در دو گروه كلاسيك و مذهبي به فراخور سبك كاري خويش آواز مي‌‌خواندند تا سلسلة پهلوي و آغاز دوران تجدد در موسيقي ايران كه تاحدي با آنچه در قبل (عصر قاجار) اجرا مي‌‌شد از نظر شيوه اجرا و به لحاظ كمي و كيفي تغيير پيدا كرد. (البته ورود دستگاه‌هاي ضبط صدا و تاسيس رسانة راديو نيز در اين روند بسيار مؤثر بود.) آوازخواناني چون عبدالعلي وزيري، يونس دردشتي، غلامحسين بنان، حسين قوامي و بعدها اكبر گلپايگاني، محمود محمودي خوانساري، عبدالوهاب شهيدي و... هر يك به سبك و شيوه خود اين كاروان عظيم را همراهي كردند.از ديگر هنرمندان اين دوره استاد حسين خواجه اميري (ايرج) (متولد 1311 ـ خالدآباد كاشان) است.
صداي خوش در خاندان پدري او ارثي بود. نزد پدر و پدر بزرگ و همچنين تعزيه‌خوان‌ها با رديف‌هاي دستگاهي آشنا شده و پس از عزيمت به تهران توسط مرحوم مجيد وفادار به ابوالحسن صبا معرفي شد و نزد آن استاد نامي در جهت تكميل دانش موسيقايي خود همت گمارد. سپس توسط صبا به اركستر ابراهيم خان منصوري معرفي شده (حدود سال 1328) و اولين برنامه او كه ترانه و آوازي در دستگاه همايون بود از راديو پخش شد. سپس همكاري خود را با برنامه‌هاي راديو و پس از ورود به مدرسه نظام و دانشكده افسري با برنامه ارتش (اركستر مرحوم محمد بهارلو) همكاري خود را آغاز نمود. در حين تحصيل در دبيرستان نظام (كلاس شش متوسطه) توسط جواد لشگري در فيلمي به نام «روزنه اميد» به جاي هنرمندان مجيد محسني و نصرت‌الله وحدت آواز خواند و اين اولين تجربه اجراي او در فيلم‌هاي سينمايي بود. او در سال 1336 بنا به دعوت زنده‌ياد داوود پيرنيا به برنامه گلها راه يافت و اولين اثرش را در آن برنامه با ويولن استاد علي تجويدي در دستگاه سه‌گاه اجرا نمود و پس از آن همكاري‌اش را با اين برنامه‌ وزين ادامه داد. ايشان به غير از برنامه گلها (و ساير برنامه‌هاي يادشده) در اركستر راديو و حتي جاز موزيك آن زمان همكاري داشته و تقريباً هرچه كه خواند با استقبال مردم مواجه شد. صداي ايرج بيش از شصت سال خاطره را در پرده اذهان به نمايش مي‌‌گذارد. آواز ايرج دلچسب و گيراست، يك به واسطه توناليته منحصر به فرد صدا و تحريرهاي دل‌انگيز وجاودانه‌اش و ديگری سليقه او در حين اجراي آواز كه شعر را واضح و به بهترين شكل با موسيقي تطبيق و تلفيق مي‌‌دهد. از ديگر نقاط قوت آواز او خلاقيت (اين گوهر گمشده در آواز ايراني) است. اگر ده آواز افشاري از ايرج بشنويم حتي يك نمونه شباهت‌دار با ديگري نمي‌توان يافت و اين نشان از نبوغ و بدعت او در آواز ايراني است. ايرج به شعر بسيار اهميت مي‌‌دهد و در اجراهاي بيش از هشتصد ترانه و آواز به جا مانده از او شايد كمتر بتوان به اثري برخورد كرد كه حق شعر ادا نشده باشد. او در آواز به طور غير مستقيم از سبك استاد تاج اصفهاني الهام گرفت ولي آميختگي با مكتب تهران و جوشش و خلاقيت شخصي، آوازش را متمايز با آن مكتب (مكتب اصفهان) ساخته است. خواجه اميري به دليل خدمت در ارتش نام هنري ايرج (كه نام برادرش بود) را برخود نهاد. ايرج مي‌‌گويد برادرش هم صاحب صداي خوشي بوده ولي نتوانست وارد كار حرفه‌اي شود. ايرج پس از ابراهيم غزل‌خوان، عبدالعلي همايون، جواد بديع‌زاده و... يك نوع سبك خواندن موسيقي قديم تهراني (غزل) را با شيوه و اجراي دل‌انگيزش به اوج خود رسانيد به گونه‌اي كه اين سبك به عنوان تیکه‌ اي وارد رديف‌هاي دستگاهي شد. اين شيوه را كوچه‌باغي و يا بيات تهران مي‌‌نامند. صداي ايرج صداي خاطره‌هاست. صدايي كه از بطن اين مرز و بوم برخاست و مورد تأييد استاداني چون روح‌الله خالقي و غلامحسين بنان قرار گرفت و مردم نيز گرامي‌اش داشتند و مي‌‌دارند.

* شايان ذكر است این مقاله به تاریخ 15/7/87 در ستون "قصه شمع" روزنامه اطلاعات به چاپ رسید.

ایرج: آوازخوان بی مانند

khodaie-avaz-iraj — Fri, 20 Feb 2009 15:27:18 GMT

این مطلب را دو سال پیش نوشتم و در وبلاگ قبلی ام منتشر شد. در چند وقت اخیر پیام ها و نظرات خصوصی و غیرخصوصی زیادی در باره ی کیفیت و سطح خوانندگی استاد ایرج به من نوشته شده و بعضی از این نظرات به نظر من از منظر منطق بدور بوده اند. به همین علت بی مناسبت ندیدم تحلیلی را قبلا در رابطه با استاد ایرج نوشته بودم برای یادآوری و نیز مطالعه دوستانی که آن را قبلا نخوانده اند دوباره در وبلاگ قرار دهم. امیدوارم مورد استفاده قرار گیرد.

موسیقی و آواز استاد بی مانند ایرج دو کلاسه ی مختلف دارد:

1) موسیقی مردمی و عامه پسند

2) موسیقی آوازی و دستگاهی

موسیقی مردمی ایرج همان بخش مهمی است که بیشتر موسیقی دانان آن را نمی بینند و یا تلاشی در جهت مشاهده و تعیین جایگاه و نقش آن در زیست و زندگی مردمی که در دهه های 1340 و 1350 دوران عنفوان جوانی و ایام شباب را سپری می کردند، به کار نمی بندند. از نگر این نگارنده، یک ایراد اساسی وارد به رویکردها و نگرش های تنگ نظرانه ی موسیقی شناسان و منتقدان موسیقی ایرانی سهل اندیشی های سهل پندارانه ی آنان در دریافت موسیقی ایرانی است. منتقدان موسیقی در معادلات نقد و نظر خویش، فرمولی را برای موسیقی مردمی و عامه پسند باز نمی کنند. دلیل اصلی این نوع نگاه و بینش، در ضعف ادراکی و فقدان نگرش علمی نوین آنان تجلی می یابد. با مطالعه ی دقیق ادبیات و پیشینه ی موجود در زمینه ی موسیقی ایرانی و اقسام آن، صرفا جرقه هایی کم نور از بها دادن و اهمیت دهی به موسیقی مردمی و عامه پسند می یابیم. به گمان من، فشار خفقان اصول گرایی متولیان موسیقی کشور در خلال سال های پس از پیروزی انقلاب، علت اصلی و عمده ی حاکمیت چنین گرایش ها و نگرش ها در موسیقی است.

موسیقی مردمی استاد ایرج، تقویم قابل اعتنایی از دوران سپری شده ی ایرانیانی است که امروز یا در میان سالی قرار دارند و یا در کهنسالی به سر می برند. اشکال اساسی تنگ نظران خود محور و انحصارطلبی که این موسیقی را بر نمی تابند، نادیده انگاشتن این دوران تاریخی است!

در سال های دهه ی چهل که درآمدهای نفتی در حال سرازیر شدن به ایران بودند، شکاف طبقاتی هنوز پابرجا بود. از این درآمدهای میلیاردی، اقشار ضعیف کمتر بهره ای داشتند و در نتیجه، تضاد بسیار عمیقی بین دارا و ندار مشاهده می شد. این همان دورانی است که مردم با آمال فروکوفته به دنبال قهرمانان و نمادهایی می گشتند که یا بازتابی از وضع فلاکت بار آنان باشند یا حداقل آنها را از آن وضعیت خلاصی ببخشند. یافتن چنین نمادهایی کاری بس دشوار بود زیرا اختناق حاکم تا ژرفای وجود آنان رسوخ کرده بود. در این هنگامه شادروان فردین به عنوان بازیگری با پتانسیل فوق العاده در فیلم ها ظاهر شد، فیلم هایی که تصویرگر پسر جوان - یه لا قبای - آسمان جل و آس و پاس بودند. در این فیلم ها فردین عمدتا نقش پسری را بازی می کرد که در فقر مالی به سر می برد، بیکار بود یا شغل درست و حسابی نداشت و تنها دو مزیت داشت که او را سرآمد می کرد: اول- دست بزن خوبی داشت و دوم- آوازخوانی با صدایی استثنایی بود. بزن بهادر بودن فردین صفتی ذاتی بود چرا که او نایب قهرمان کشتی جهان بود: او جهان پهلوانی بود که مردم عادی کوچه و بازار به زودی با انس گرفتند و شیفته ی هنرنمایی ها و صداقت باورنکردنی اش گشتند. اما صفت دوم او آواز خوانی اش بود. صدای ایرج بر لب های او نقش می بست و در مدت کوتاهی تقریبا همه ی مردم بدون استثنا جذب سینماها شدند! استقبال از فیلم های فردین و ترانه های ایرج در آنها به قدری چشمگیر بود که برخی فیلم های آنها هنوز هم رکورددارند. به عنوان نمونه، فیلم گنج قارون با تبدیل نرخ تنزیل سال 1348 (سال نمایش فیلم)، به نرخ کنونی (در حدود 8% به صورت ثابت) هنوز یکی از سه فیلم پرفروش تاریخ سینماست!

آنچه که به عنوان علت رونق آن فضا در میان مردم تلقی می شود، همان دلیلی است که پیشتر ذکر کردم: فقر اکثریت مردم و وجهه ی پوپولیستی فردین و ایرج. تلفیق توانمندی های این دو هنرمند بزرگ، بزرگ ترین و قوی ترین ذوج هنری تاریخ سینمای ایران را پدید آورد... در همین راستا، تلاش های سایر بازیگران و خوانندگان برای رقابت و از میدان بدر کردن این زوج استثنایی، نتیجه ای در پی نداشت. شادروان استاد بنان، شادروان آغاسی، روح پرور، شاروان داود مقامی، جمال وفایی، مرحوم دلکش، لیلا فروهر، ساسان، ذکریا هاشمی، عهدیه، نوش آفرین و گوگوش خوانندگان برجسته ای بودند که در فیلم های متعدد به ترانه خوانی و گرته برداری از ایرج پرداختند، ولی توفیق چندانی به دست نیاوردند. در آن هنگام هماوندی ایرج و فردین در فیلم ها به اندازه ی شگفت انگیزی زیاد بود و وجود فردین که جهان پهلوان واقعی مردم ایران هموست و شادروان تختی در سال های پس از انقلاب به واسطه ی نزدیکی به آیت الله طالقانی و شرکت در جلسه های قرآن خوانی و سیاسی، جهان پهلوان ایران معرفی شد، در حالی که هنوز هم که دورانی نسبتا طولانی از آن سال ها سپری شده، مردم احساس می کنند حق زنده یاد فردین به ناحق خورده شد، زیرا هیچ کس دیگری جایگزین مناسبی برای فردین؛ تسخیر کننده ی دل های مردم عادی کوچه و بازار و پناه بی کسان و فقیران نمی تواند و نمی توانسته باشد.

اما ترانه های فیلمی ایرج بر چه مداری استقرار می یافتند؟ آیا آنها مستهجن بودند؟

این پرسشی با پاسخی کاملا مشخص به شمار می رود: هیچ یک از ترانه های فیلمی ایرج در طول فعالیت هنری خویش، مستهجن نبوده اند و همگی پاسخی بر زمانه و درماندگی های ناتوانان روزگار هستند. در سطحی بودن اغلب این ترانه ها تردیدی نیست، اما قاطبه ی مخاطبان فیلم های فردین مردم عادی و عامی بودند که برخی شاید توانایی امرار معاش را هم نداشتند. لذا نمی شد و نمی بایست با مردم عادی به زبان روشنفکری یا روشنفکرمابی سخن گفت!... این همان اشتباه تاریخی است که برخی سردمداران حکومت های به تازگی دموکراتزه شده ی جهان سومی مرتکب شدند و هنوز هم تاوان آن را پس می دهند!

************

تکلمه ای دیگر بر جایگاه ارزش و ضد ارزش در نگاه متولیان موسیقی کشور و دیگران:

بسیاری بر این باورند که هنر از ارزش ویژه ای برخوردار است که این ارزش جایگاهی والا برای آن تعریف و تببین می کند. در این نکته تردیدی وجود ندارد که هیچ هنری بدون یافتن و ساختن یک زیربنای والای مردمی قادر نخواهد بود مخاطبان ریزبین و سخت گیر را به سوی خود جلب و جذب کند. آنچه که هنر متعالی را از هنر فروخورده و غیرمتعالی جدا می کند، عیاری است که در یک مقیاس متداول بدان تعلق می گیرد. در بحبوحه ی پیروزی انقلاب، هنر متعالی نیز متاثر از وقایع آن روزها و آن سال های پرملال جایگاه خود را از دست می دهد. هنرمندان طراز اول کشور نیز از این موج توفنده رهایی نمی یابند و به نحوی از انحا گوشه نشین یا فراری می شوند! تفکر و اندیشه ی حاکم نوین آن روزها، موسیقی را نه به عنوان یکی از هنرهای والا و رفیع بل به عنوان یک ضد ارزش تلقی می کرد و اثر این نگرش متعصبانه و غیر منطقی، سالیان طولانی به دم فروبستن چه بسیار هنرمندان موسیقی دان و انزوای همیشگی آنان انجامید... در آن روزها، ارزش هنری به زعم من تداعی گر یک موضوع خرافی بود: در خدمت دین و مردم و اجتماع بودن! یا بهتر بگوییم دینی و یا اجتماعی بودن!... همان چیزی که من بارها (در وبلاگ های قبلی ام) از آن داد سخن داده ام. حذف موسیقی از ذهن و اندیشه و باورهای مردم و جامعه به دلیل آفت دین و دنیا بودن (به پندار واهی زمامداران فناتیک زمان)، به بهانه ی غیرمردمی، غیراجتماعی یا غیردینی و محارب بودن (!) از ترفندهایی بود که سالیان متمادی به کار بسته شد تا حتی ردپایی کمرنگ از آن در این دیار هنرپرور و فرهنگ مدار باقی نماند. هرچند این نگاه یکسونگرانه و ضد هنری مدت ها بر اریکه ی فرهنگ سوار بود و در نتیجه به حذف خوانندگان و موسیقی دانان بسیار از صحنه ی هنری انجامید، اما هنوز کورسوی امیدی باقی مانده بود تا در خفا و پسله یخود، مردم فرهنگ دوست و هنرمندان فرهنگ پرور همچنان با اضطراب و تشویش و نومیدی اما با کورسویی از امید به عرضه ی هنر خویش ادامه دهند...

این نگاه یکسونگر که ارزش های منفی را مبنای تفکر و برنامه ریزی طولانی خود در عرصه ی فرهنگ و موسیقی قرار داده بود، هنوز هم پس از سپری شدن نزدیک به سه دهه از آن تاریخ، همچنان بر اندیشه های ارزش مدار و دگراندیشان فرهنگ دوست می تازد و هنرنمایی اغلب در خفا یا آمیخته به تشویش و ترس آنها را مورد هجمه قرار می دهد... لذا ارزش و ارزش مداری و ضد ارزش در هنر و بویژه در موسیقی، خلال سه دهه ی گذشته کاملا جای خود را عوض کرده اند. به قول شادروان استاد هوشنگ گلشیری نویسنده ی جاویدان معاصر: جایگاه وزیر و دلاک عوض شده است! به بیان ساده، در نگاه متولیان هنری کشور، موسیقی اصیل یک ارزش نیست، بلکه یک ضد ارزش است!... این نگاه آنقدر عمیق و پیچیده شده که به عنوان مثال سخن گفتن از نام استاد ایرج یا استاد گلپا در یک جمع به قول معروف حکومتی، همانند نوشیدن جام شوکران است زیرا به دنبال آن باید در انتظار پس دادن تاوانی بس گران باید بود!! حذف نام های بزرگ این چنینی از تاریخ موسیقی ایرانی در این نگاه بیمار، یک نورم به شمار می رود و اصرار بر آن، با مقابله به مثلی چون فساد در ارض یا فساد اخلاقی مواجه خواهد شد! همانطور که آرتور شوپنهاور فیلسوف برجسته اعتقاد داشته، و برخلاف تکیه گاه های اندیشه ای متولیان موسیقی کشور، موسیقی وظیفه ی دفاع از اجتماع و فرودستان و ارزش ها و باورهای دینی را ندارد بلکه نشان دادن امور مطلق و کلی در پشت موارد جزئی است. موسیقی و موسیقی دان و خواننده تصویری می آفرینند که عنصر شخصی را تعالی می بخشند اما با اجتماع و نجات آن از بحران (!) یا پیروی از دین و مذهب خاص سر و کاری ندارند. پوشاندن لوای مذهبی یا اجتماعی به پیکره ی موسیقی و نفی و خط بطلان کشیدن بر هر آنچه خلاف آن باشد، جز نابودی هنر متعالی و ظریف و از بین رفتن استعدادها و تلف شدن عمر و انرژی هنرمندان ثمری نخواهد داشت... با این نگاه به ظاهر ارزشی، اما در واقع ضد ارزش، کار ما تیشه به ریشه ی هنر اصیل زدن خواهد بود وبس... مارسل پروست نویسنده ی پرآوازه ی تکنیک جریان سیال ذهن می گوید: "موسیقی برخلاف همنشین، به من امکان می دهد به درون خود بروم و چیزهای تازه کشف کنم، تنوعی که در زندگی جسته و نیافته بودم، در من می انگیخت و امواج آفتابی اش را می آورد و در کنارم فرو می نشانید...". با این عبارت ساده، اما ژرفانگر می شود به خاطر ظلم و ستمی که بر موسیقی این سرزمین می رود، بیش از پیش غبطه خورد و گریست!... البته این مقال فقط مقدمه ای است بر نگاه ها بر سبک و سیاق و محتوای موسیقی زیرا تا خرافه ی نگاه اجتماعی و سوسیالیستی (به مفهوم کلی) به هنر و موسیقی هست ما همچنان در ورطه ی درجازدن های خویش غوطه ور خواهیم بود...

تحلیل گل های رنگارنگ شماره 555

khodaie-avaz-iraj — Tue, 27 Jan 2009 18:14:18 GMT

الف- هدیه ای به دوستداران صدای جاودانه ی گلپا به مناسبت زادروز خجسته ی استاد (10 بهمن 1312)

تحلیل گـل های رنـگارنـگ 555

(آهنگ: سه گاه)

آواز:استاد گلپا

با همکاری استادان: محمودی خوانساری و الهه (تحلیل فقط مربوط به آواز گلپاست)

و با هنرمندی: احمد عبادی، علی تجویدی، فرهنگ شریف، منصور صارمی، محمد موسوی، امیر ناصر افتتاح

اشعار: عماد خراسانی، مولوی، آذر بیدگلی، ابوسعید ابوالخیر

گوینده: فخری نیکزاد

شعر:

ای آرزوی گم شده مهمان کیستی

درد منی بگو که درمان کیستی

درآمد سه گاه با تحریر نرم

شعر و جواب آواز با تار فرهنگ شریف:

دامان من به اشک ندامت پرآتش است

ای نوگل شکفته به دامان کیستی

مویه و تحریر گوشه ی مویه با گریز مختصر به حصار

شعر:

ای نوگل شکفته به دامان کیستی

فرود از گوشه ی مویه به درآمد سه گاه

شعر:

من همنشین درد و غم و رنج و حسرتم

ای آرزوی گم شده مهمان کیستی

گوشه ی مخالف و تحریراستثنایی مخالف از نوع بلبلی

شعر:

ای آرزوی گم شده مهمان کیستی

اشاره به گوشه ی مخالف و فرود

دانلود آواز

آپلود آواز از: فرهاد رحیمی

ب: پاسخ به سوال دوستان در باره تفاوت ها و مثال های مربوط به گوشه های مخالف و مغلوب در آواز سه گاه:

در آواز سه گاه معمولا گوشه ي اوج وجود ندارد و بنابراين گوشه ي اوج آن همان گوشه ي معروف عشاق (از گوشه های نغمه ي دشتی) است. بیشتر آوازخوانان متبحر به جای اوج (گوشه ی عشاق) در این آواز از گوشه ي مخالف استفاده می كنند. خواننده ي آواز سه گاه پس از توقف روي نت شاهد، معمولا بر روي درجه ي پنجم گام آن توقف مي كند و در نتیجه شاهد آن درجه ي پنجم خواهد بود. در نتيجه در اين هنگام مي شود وارد گوشه ي زابل شد. اما در گوشه ي زيباي مخالف، درجه اول سه گاه، تونيك مخالف است و گام سه گاه داراي حالت محسوس خواهد بود. در اينجا نت شاهد سه گاه ربع پرده پايين مي آيد. گوشه ي مغلوب نيز كه از گوشه هاي رايج و بسیار خوب سه گاه است، از تونيك گوشه ي مخالف آغاز مي شود و روي نت شاهد سه گاه توقف مي كند و بعد مجددا به مخالف برمي گردد. بعضی از آوازخوانان پس از اجرای گوشه ی مخالف به گوشه ی مغلوب نمی روند و گوشه های دیگری چون زابل، حصار یا حتی درآمد را اجرا می کنند. در اینجا مثال هایی از اجرای گوشه های مخالف و مغلوب توسط سه استاد بزرگ آواز، ایرج، گلپا و شجریان نقل می کنم:

1- تحریر مخالف سه گاه پس از اجرای شعر زیر در گوشه ی مویه:

هر جور که دیدم ز جهان دل ز وفا بود

این بود جفایش که مرا از تو جدا کرد

مخالف سه گاه و گریز به حصار در شعر:

سلمان اگر از عشق بنالد مکنش عیب

تا بود غم عشق چه گویم که چها کرد

و ادامه ی آواز با تحریر مغلوب

نام برنامه: برگ سبز شماره ی 267، آواز در مقام سه گاه، با هنرنمایی استاد ایرج

2- اجرای گوشه ی مخالف و تحریر مغلوب در این شعر

آن متاع که در پای دوستان ریزند

مرا سری است ندانم که او چه سر دارد

نام برنامه: گل های شماره 2 اثر: استاد ایرج

3- اجرای گوشه ی مخالف و زابل در بیت:

دل با همه آشفتگی از عهد بر آمد

هر عهد که با زلف پريشان تو کردم

نام برنامه: موسیقی ایرانی اثر استاد شجریان

4- اجرای گوشه های مغلوب و مخالف سه گاه در بیت:

در ازل دادند چون جام الست

تا ابد ما مست آن پيمانه ايم

نام برنامه: يك شاخه گل برنامه ي شماره ي 63، اثر: استاد گلپا

5- اجرای گوشه ی مخالف توسط استاد شجریان در بیت:

نامد گه آن آخر که از پرده برون آیی

آن روی بدان خوبی در پرده نهان تا کی

و اجرای گوشه ی مغلوب در بیت:

بشکن به سر زلفت این بند گران از دل

بر پای دل مسکین این بند گران تا کی

عنوان برنامه: آسمان عشق.

تحليل برگ سبز شماره 220

khodaie-avaz-iraj — Sun, 28 Dec 2008 13:49:18 GMT

تحليل برگ سبز برنامه شماره 220 (افشاری)

آواز: استاد ایرج

با همكاري هنرمندان:

تار: جلیل شهناز

نی: حسن کسایی

تنبک: امیر ناصر افتتاح

اشعار: سعدی-سلمان ساوجی

گوینده: روشنک

مقدمه افشاری نی در ریتم 8/6

همراهي دکلمه گوینده

ادامه مقدمه (تار) در ریتم 4/2

همراهي دکلمه تبديل به چهار مضراب درریتم 8/6

درآمد افشاری

شعر:

از کوی مغان نیم شبی ناله نی خواست

زاهد به خرابات مغان آمد و می خواست

درآمد

شعر:

من کعبه و بتخانه نمی دانم و دانم

هر جا که تویی قبله ارباب د ل آنجاست

درآمد (اشاره به گوشه ی یتیمک)

شعر:

من کعبه و بتخانه نمی دانم و دانم

هر جا که تویی قبله ارباب دل آنجاست

جامه دران

تحریر گوشه عراق

شعر:

بسیار مشو غره بدین حسن دلاویز

کاین حسن دلاویز تو عشق من آراست

اجراي كم نظير و استثنايي گوشه ي زيباي عراق

تحریر عراق و اشاره به حزین

چهار مضراب عراق در ریتم 8/6 تار

شعر:

جمعیت حسنی که سر زلف تو دارد

از جانب دل های پراکنده شیداست

عراق

تحریر حزین و فرود به افشاری

آواز را از اینجا دانلود کنید

آپلود آواز از همکار محترم وبلاگ: سیاوش صالحی

تحلیل گل های رنگارنگ شماره 534 (شاهکار آواز دشتی)

khodaie-avaz-iraj — Tue, 04 Nov 2008 16:48:18 GMT

با همكاري استادان:

ایرج

احمد عبادي

همايون خرم

رضا ورزنده

حسين همدانيان

ترانه از: خيام

تنظيم و آهنگ از: استاد جواد معروفي

اشعار: وحشي بافقي و سعدي

غزل آواز: بهادر يگانه

گوينده بي نظير برنامه ي گل ها: بانو روشنك

مجبورم اعتراف كنم كه برنامه ي گل هاي رنگارنگ 534 اثر استاد ايرج كه در نغمه دشتي (روي نت سل) اجرا شده، يكي از بهترين آوازهاي دشتي تاريخ موسيقي اصيل ايراني است و حتي گل هاي رنگارنگ شماره 531 اثر ديگر استاد ايرج و بانو مرضيه در نغمه ي دشتي كه رقيبي واقعا سرسخت و كم نظير براي اين اثر به شمار مي رود، نمي تواند به پاي اين آواز برسد. ضمن احترام به آثار ديگري كه همگي استادان آواز در اين مايه اجرا كرده اند، از نگاه من گل هاي رنگارنگ 534 يك استثنا در تاريخ آواز ايران در نغمه ي دشتي است و استاد ايرج تنها خواننده اي است كه آواز دشتي ايشان نسبت به تونيك حالت بالارونده دارد و آواز را از پرده ي بالا آغاز مي كنند. سه تار واقعا كُشنده، اعجاب آور و هماوايي منحصر به فرد استاد عبادي، ويلون استاد همايون خرم، سنتور استاد ورزنده و تنبك استاد همدانيان با آواز استاد ايرج آن چنان شنونده را در جاي خود ميخكوب مي كند و چنان وي را در بحر آواز فرو مي برد كه انگار زندگي در همين آواز خلاصه شده و بس! احساس مشابهي در هنگام گوش دادن به بعضي از آثار استاداني چون گلپا، محمودي خوانساري و شجريان نيز به من دست مي دهد. صلابت و رسايي صداي استاد ايرج در لحظه لحظه ي اين برنامه آنقدر قوي و محكم است كه هيچ شنونده اي نمي تواند پس از شنيدن آن اعتراف نكند اين قوي ترين صداي تاريخ موسيقي ايران است! گوش من اين احساس را به من مي دهد كه تحريري كه استاد در گوشه ي بيات راجه (راجع) و روي بيت "در سرشک من توانی خواه راز بی وفایی-اشک داند معنی درد ز چشم افتادگی را" و پس از اشاره به گوشه ي خسرو و شيرين اجرا مي كند، بهترين تحرير تاريخ آواز است! هرچند برخي از آوازخوانان با نوعي زرنگي خاص شيوه ي اجرا و ضبط آواز را تغير مي دهند تا دور آن را بالا ببرند و در نتيجه تحريرآواز را با دامنه نت هاي گسترده (و البته غير منطقي) عرضه كنند و مثلا آنچه را كه در کوک سی بوده یعنی نیم پرده پایین تر از کوک استاندارد (به عنوان يك مثال ولي بدون ذكر منبع: دو دیاپازون (لا 440 هرتز)) بعد از ضبط برنامه با افزودن به دور اثر از طريق ترفندهاي رايانه اي در کوک بالا عرضه نمايند، با اين حال استاد ايرج (و نيز استاد گلپا) در هيچ اثري از اين قبيل ترفندها و رندي ها استفاده نكرده اند و اين موضوع اصالت و صداقت ايشان را در آوازخواني نشان مي دهد، و چه خوب مصداق اين شعر است كه: مشك آن است كه خود ببويد- نه آنكه عطار بگويد!

تحليل آواز:

پیش درآمد

(مقدمه تصنیفی که در آخر برنامه با صدای بانو عهدیه اجرا می شود) در ریتم 4/2

چهار مضراب زیبای دشتی با نواي استاد بي همتاي سه تار احمد عبادی در ریتم 16/6

شروع یک درآمد زیبا با تحریري بي نظير

(درآمد دشتی)

شعر:

در کمند موی او دادم زکف آزادگی را

از دو عالم برگزیدم مستی و دلدادگی را

(درآمد دشتی)

ادامه بیت با تحریر مسلسلی بي نظير و اشاره به بیات راجع

شعر:

تا شدم آینه عشقت مرا در هم شکستی

حاصلی نبود به غیر از این صفا و سادگی

(درآمد دشتی)

تحریر

شعر:

در سرشک من توانی خواند راز بی وفایی

اشک داند معنی درد ز چشم افتادگی را

(اشاره به خسرو و شیرین)

تحریر بیات راجع (بهترين تحرير تاريخ آواز!)

شعر:

پای در گل مانده همچون سرو در صحرای حیرت

بی سبب بر خویش بستم تهمت آزادگی را

(گوشه عشاق یا اوج دشتی)

تحریر بیات راجع و فرود به دشتی

اجرای یک تصنیف زیبا با نام بهاريه با صدای بانو عهدیه در آخر برنامه (شعر اين ترانه بعدها توسط استاد شجريان در آلبوم رباعيات خيام اجرا شده است).

تحلیل اوزان شعری از علی سمراد:

غزل
فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن
رمل مثمن سالم-----هشتایی
1-
در کمند موی او دادم ز کف آزادگی "را"
"و"از دو عالم بر گزیدم مستی و دلدادگی "را"
حرف ربط در زبان پهلوی "او" تلفظ میشده ولی پس از اسلام تلفظ عربی "و" "va" هم معمول شده البته در گفتار روزانمون "او" بصورت "ا""o " درومده.بهر رو پس از بازشنوی این گوشه , برداشتم اینه که مصرع دوم با حرف ربط شروع شده که دو مصراع رو پیوند معنا داده.
2-
تا شدم آیینه ی عشقت مرا در هم شکستی
حاصلی نبود بغیر از این صفا و سادگی"را"

3-
در سرشک من توانی "خواند","خواست" و "خود" راز بی وفایی
اشک داند معنی درد زچشم افتادگی را

از دید من آوردن "خواه" در این بند معنایی بدست نمیده چه اونو امری یا اسم فاعل (که باید "خواهان " باشه) یا اسم مصدربدونیم مثلن بگیم میل راز بی وفایی.
البته من با این که این آواز رو نزدیک به هزار بار گوش دادم تا دیروز وقتی واژه ی سرشک رو میشنیدم معنای سرشت برام تداعی می شد, کاملن ناخود آگاه البته شاید بخاطر نوای استاد ایرجه که ماهیته صداش بر معنای شعر غلبه داره وموجب میشه ذهن بجای معنای شعر بیشتر به آوای شعر معطوف بشه بویژه در همین گوشه ی راجه با اینکه ما یه شاه بند رو می شنویم ولی وقتی ایرج تحریر رو آغاز می کنه و تا نقطه ی اوج می رسه از ما هیت شعر فراتر می ره.
تو هر آوازی که شنیدم خواننده بعد از اینکه شعر رو می خونه تحریرش تقریبن در چهارچوب ماهیت شعر پیش میره ودر واقع همون معنای شعر رو تهییج میکنه و کمتر در ذهن شنونده از درون خود تداعی و یا زایش معنا می کنه اما تحریر های استاد ایرج خواسته یا نا خواسته زایشگر معنایی بسیار والا به نسبت ذهنیت هر شنوندست که اگه معنای شعر نتونه با اون همرا هی کنه این موجب پیدایی فاصله بین معنای تحریر و معنای شعر میشه که خوب این چندان بمعنای ضعف شعر نیست بلکه این توانایی بش از حد نوای استاد ایرجه.

درباره ی واژه هم من یه باز خونی کوچیک روی این بند داشتم متوجه شدم که با کشش مصوت "آ" تلفظ دو واک "ن" و" د" یا "ت" می تونه تا حدی نا محسوس باشه البته خود ماهیت لطیف آواز هم مانع از این میشه که پس از خواندن "آ" و " ن", واک "د" یا "ت" با ضرب و تاکیید خونده بشه. حتی گاهی به گوش "خود" خوانده میشه که در این صورت نیازی به تراز وزنی در دو مصرع پیدا نمیشه.از نظر معنا هم با گزینش "خواند",این بیت معنای درستی پیدا می کنه.(در اشک چشم من, نیرویی راز بی وفایی را خواند و در بند دوم با تاکید بر معنای بند اول میگه که چه کسی بهتر از اشک معنای درد ز چشم افتادگی را می داند که کنایه از همان بی وفاییست, پس او بهترین برای گفتن راز بی وفاییست.

4-
پای در گل مانده همچون "صبر" در صحرای حیرت
بی سبب بر خویش بستم تهمت آزادگی را

من خودم تا چند ماه پیش هر وقت این بیت رو میشنیدم یا زمزمه می کردم "صبر" رو "سنگ" می گرفتم(بودن یه سنگ در یک صحرای بیکران) ولی یه سری ناخودآگاه "صبر" به گوشم خورد وقتی بدقت گوش دادم برداشتم همون صبر شد چه از دید معنایی با بودن "صبر" افزون بر معنای درست از این بند به معنایی ژرف بر می خوریم و دست کم پی می بریم که شاعر این شعر در بیان معانی عرفانی هم دستی داشته. هر چند که بند دوم بیت برام تا حدی نا مفهومه.تو این بند شاعر برای نمایش حال و روز خودش دست به تشبیهی زیبا از منزل عرفانی زده که نمایانگر حالت قبض عارف در وادی حیرته البته شرح اون در تخصص من نیست ونمی دونم خود شاعر این معنی رو می فهمیده یا شنیده بوده.در باره ی بند دوم هم نمی دونم شاید شاعر در آغاز ادعای آزادگی داشته اما پس از مستی و دلدادگی و سختی کشیدن بسیار در این راه نتنها از معنای مثبت اون دور شده بلکه معنای منفی تهمت رو بر آزادگی بار کرده و در نهان شعر, ادعای اسارت و در بند بودن رو آنهم به معنای خوب در نظر گرفته که البته با این فرض این بند نیز معنایی عرفانی می یابد. به هر رو ای کاش تمام این سروده در دست بود و نیاز به این گمانه زنی ها نبود. به احتمال فراوان ابیات گزینشی هستن برای مثال بیت اول وصف سوم شخص داره ولی در بیت دوم بیکباره تبدیل به دوم شخص میشه هر چند که براحتی میشه بند اول بیت دوم رو سوم شخص قرار داد "تا شدم آیینه ی عشقش مرا در هم شکست".البته شعر, جهانیه که درش میشه زمین و آسمون رو جابجا کرد. امیدوارم برداشتم در تصحیح این شعر به بیراهه نرفته باشد و مایلم که خود شما هم در این زمینه باز هم شعر رو بررسی کنید.

باشما موافقم گویی همه ی هستی در این آواز افشرده شده.

+++++++

البته دوستی اعتقاد دارند آن کلمه سرو است نه صبر (در بیت پای در گل مانده همچون "صبر" در صحرای حیرت ---- بی سبب بر خویش بستم تهمت آزادگی را).
آواز را از اينجا دانلود كنيد.

آپلود آواز توسط همكار محترم وبلاگ: جناب آقاي سياوش صالحي

اين هم يك هديه ي ديگر از شاهكارهاي استاد ايرج اهدايي: آقا رضا

به زودی در این وبلاگ:

تحلیل یکی از آثار درخشان آواز ایرانی